بارش‌های تازه ایران در حالی آغاز شده که سازمان هواشناسی درباره خطر سیلاب و طغیان رودخانه‌ها در چندین استان هشدار داده است؛ اما با وجود این بارندگی‌ها، آمارها همچنان از کاهش قابل‌توجه بارش در بخش بزرگی از کشور حکایت دارند.
بارش‌های تازه ایران کدام استان‌ها را درگیر می‌کند؟
سازمان هواشناسی ایران برای روزهای یکشنبه و دوشنبه، ۱۰ و ۱۱ آبان ۱۴۰۵، هشدار سطح نارنجی صادر کرده است. بر اساس این هشدار، فعالیت سامانه بارشی در بخش‌هایی از غرب، جنوب غرب و دامنه‌های زاگرس تشدید می‌شود و احتمال بارندگی شدید، رعدوبرق و وزش باد موقت وجود دارد.
روز یکشنبه، لرستان، ایلام، مناطق غربی چهارمحال و بختیاری و شمال خوزستان در محدوده اصلی خطر قرار دارند. روز دوشنبه نیز دامنه فعالیت سامانه به کرمانشاه، همدان، غرب کردستان و ارتفاعات استان‌های قزوین، زنجان، تهران و البرز گسترش پیدا می‌کند. بخش‌هایی از مازندران و ارتفاعات گیلان نیز تحت تأثیر این شرایط جوی خواهند بود.
در کنار هشدار نارنجی، برای شماری از استان‌های دیگر نیز هشدار زرد صادر شده است. این وضعیت نشان می‌دهد که گستره بارندگی‌ها فراتر از مناطق دارای خطر بالای سیلاب خواهد بود.
چرا باران‌های شدید می‌توانند به سیلاب تبدیل شوند؟
شدت بارندگی تنها عامل تعیین‌کننده خطر سیلاب نیست. وضعیت زمین، میزان اشباع خاک، ظرفیت رودخانه‌ها و شرایط شبکه دفع آب‌های سطحی نیز در تبدیل باران به سیلاب نقش دارند.
وقتی بارندگی در مدت کوتاهی با شدت بالا اتفاق می‌افتد، خاک فرصت کافی برای جذب آب ندارد و بخش بیشتری از بارش به روان‌آب تبدیل می‌شود. در مناطق کوهستانی نیز شیب زمین می‌تواند سرعت حرکت آب را افزایش دهد و حجم زیادی از روان‌آب را به سمت رودخانه‌ها و مناطق مسکونی هدایت کند.
سازمان هواشناسی درباره پیامدهای احتمالی این سامانه از آب‌گرفتگی معابر، طغیان رودخانه‌های فصلی، لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید رانندگان و احتمال سقوط سنگ در مناطق کوهستانی هشدار داده است. همچنین صاعقه و وزش باد شدید می‌تواند به درختان، سازه‌های موقت و محصولات کشاورزی آسیب وارد کند.
به همین دلیل، از مردم خواسته شده است از توقف و اتراق در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها خودداری کنند و سفرهای غیرضروری، به‌ویژه در مسیرهای کوهستانی و مناطق مستعد سیلاب، را به تعویق بیندازند.
چرا با وجود بارندگی‌ها بحران کم‌آبی ایران ادامه دارد؟
نکته مهم این است که بارش‌های چندروزه لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست. آمارهای منتشرشده از سوی سازمان هواشناسی نشان می‌دهد که تا هفتم آبان ۱۴۰۵، میزان بارندگی در ۲۲ استان ایران نسبت به میانگین بلندمدت کاهش داشته است.
بر اساس همین آمار، بارش تجمعی کشور از ابتدای سال آبی جاری تا این تاریخ حدود ۱۶٫۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بوده است. این رقم نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از کشور همچنان با کمبود بارش روبه‌رو است؛ حتی اگر در برخی مناطق طی چند روز بارندگی شدیدی ثبت شود.
تفاوت میان بارش مقطعی و وضعیت بلندمدت منابع آبی اهمیت زیادی دارد. ممکن است یک استان در مدت کوتاهی شاهد باران شدید باشد، اما مجموع بارندگی آن از ابتدای سال آبی همچنان پایین‌تر از حد معمول باقی بماند.
از سوی دیگر، بارش شدید و کوتاه‌مدت همیشه به معنای افزایش مؤثر ذخایر آب زیرزمینی نیست. بخشی از آب باران ممکن است به‌سرعت از سطح زمین عبور کند و به‌جای نفوذ در خاک، باعث جاری شدن سیلاب شود.
آیا بارندگی‌های جدید می‌توانند سدها را نجات دهند؟
بارندگی در حوضه‌های آبریز سدها می‌تواند به افزایش ورودی آب و بهبود وضعیت ذخایر کمک کند، اما میزان تأثیر آن به محل و شدت بارش بستگی دارد.
در گزارش‌های مربوط به بارندگی‌های اخیر، حوضه‌های آبریز سدهای تهران و البرز نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند و منطقه طالقان بیشترین میزان بارش را در میان نقاط گزارش‌شده ثبت کرده است.
با این حال، افزایش بارندگی در یک حوضه آبریز به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره بهبود وضعیت همه سدها کافی نیست. میزان آب ورودی، ظرفیت ذخیره‌سازی، شرایط خاک و وضعیت بارش در هفته‌های بعد نیز باید بررسی شوند.
کارشناسان برای کاهش خسارت ناشی از بارندگی‌های شدید، بر لایروبی مسیرهای عبور آب، بازبینی کانال‌ها و آمادگی تجهیزات امدادی و راهداری تأکید می‌کنند. این اقدامات به‌ویژه در مناطقی که سابقه آب‌گرفتگی و سیلاب دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آیا ایران باید منتظر موج تازه‌ای از سیلاب باشد؟
هشدارهای فعلی نشان می‌دهند که در چندین استان، خطر بارندگی شدید و سیلاب در کوتاه‌مدت جدی است. با این حال، نمی‌توان صرفاً بر اساس صدور هشدار نارنجی نتیجه گرفت که تمام مناطق پیش‌بینی‌شده با سیلاب گسترده روبه‌رو خواهند شد.
شدت واقعی پیامدها به میزان بارش در هر منطقه، وضعیت رودخانه‌ها و آمادگی زیرساخت‌های شهری و روستایی بستگی دارد.
آنچه این موج بارندگی را مهم می‌کند، هم‌زمانی دو مسئله است: از یک سو خطر سیلاب در مناطق غربی و جنوب غربی کشور و از سوی دیگر ادامه کمبود بارش در بخش بزرگی از ایران.
بنابراین، باران‌های تازه می‌توانند فرصتی برای بهبود نسبی منابع آبی باشند، اما در صورت شدت گرفتن بارش‌ها، همان سامانه‌ای که امید به کاهش خشکسالی ایجاد می‌کند، ممکن است به تهدیدی برای خانه‌ها، جاده‌ها و زمین‌های کشاورزی تبدیل شود.
