در حالی که فشارهای اقتصادی و تحریمی آمریکا بر ایران ادامه دارد، اظهارات اخیر عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی ایران، بار دیگر توجهها را به نبرد اقتصادی تهران و واشنگتن جلب کرده است. همتی تأکید کرده که اقتصاد ایران با مشکلات جدی روبهروست، اما تصویر «فروپاشی قریبالوقوع» را رد کرده است.
بانک مرکزی ایران در برابر فشار آمریکا
بازگشت عبدالناصر همتی به ریاست بانک مرکزی ایران در شرایطی انجام شده که اقتصاد کشور با مجموعهای از فشارها، از تحریمهای خارجی گرفته تا تورم، بیکاری و نوسانات ارزی، مواجه است. در چنین شرایطی، نقش بانک مرکزی تنها به سیاست پولی محدود نمیشود و مدیریت منابع ارزی، کنترل نقدینگی و تأمین کالاهای اساسی نیز به بخش مهمی از مأموریت آن تبدیل شده است.
همتی در تازهترین موضعگیری خود درباره اظهارات وزیر خزانهداری آمریکا گفت که اقتصاد ایران با مشکلات جدی مواجه است، اما این شرایط با تصویری که پیشتر از فروپاشی نزدیک اقتصاد کشور ارائه میشد، تفاوت دارد. او همچنین به تلاش بانک مرکزی ایران برای کنترل رشد نقدینگی، تورم و نوسانات بازار ارز اشاره کرد.
این موضعگیری در شرایطی مطرح شده که واشنگتن همچنان از تشدید فشار اقتصادی علیه جمهوری اسلامی سخن میگوید. در همین ماه، وزیر خزانهداری آمریکا از برنامههایی برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران خبر داده و آن را اقدامی کمسابقه توصیف کرده است.
جنگ اقتصادی ایران و آمریکا به بانکها رسید
یکی از حساسترین نقاط اختلاف میان تهران و واشنگتن، دسترسی ایران به منابع مالی و نحوه استفاده از داراییهای مسدودشده است. در مذاکرات ایران و آمریکا در سوئیس، موضوع آزادسازی بخشی از این منابع مورد بحث قرار گرفت و همتی از پیشرفت در این زمینه خبر داد.
پس از آن، اختلاف بر سر نحوه مصرف این منابع بالا گرفت. مقامهای آمریکایی اعلام کردند که منابع آزادشده میتواند برای خرید کالاهای آمریکایی مورد استفاده قرار گیرد، اما همتی تأکید کرد که بر اساس تفاهمهای امضاشده، ایران تعهدی برای خرید نهادههای کشاورزی از آمریکا ندارد.
رئیس بانک مرکزی ایران در عین حال گفت اگر قیمت و کیفیت محصولات آمریکایی مناسبتر باشد، ایران مانعی برای خرید از این کشور ندارد. این موضع نشان میدهد که تهران تلاش میکند موضوع منابع آزادشده را از چارچوب سیاسی خارج کرده و آن را در قالب نیازهای اقتصادی و تجاری تعریف کند.
منابع ارزی؛ برگ برنده تهران؟
موضوع منابع ارزی ایران یکی از مهمترین چالشهای بانک مرکزی ایران محسوب میشود. در مذاکرات سوئیس اعلام شد که بخشی از منابع مسدودشده میتواند به تدریج و تحت سازوکارهای مشخص در اختیار ایران قرار گیرد. همتی گفته بود که تصمیمگیری درباره نحوه استفاده از این منابع با بانک مرکزی خواهد بود.
اهمیت این منابع فقط به رقم آنها محدود نیست. در شرایط تحریم، دسترسی به ارز میتواند بر واردات کالاهای اساسی، دارو، مواد اولیه و حتی ثبات بازار داخلی تأثیر بگذارد. همتی نیز پیشتر توضیح داده بود که ایران سالانه به میلیاردها دلار برای تأمین کالاهای اساسی و دارو نیاز دارد.
به همین دلیل، مدیریت منابع ارزی برای بانک مرکزی ایران به یک پرونده استراتژیک تبدیل شده است؛ پروندهای که مستقیماً با مذاکرات خارجی، تحریمها و وضعیت بازار ارز ارتباط دارد.
آیا فشار آمریکا اقتصاد ایران را میشکند؟
پاسخ به این پرسش ساده نیست. از یک سو، فشارهای اقتصادی آمریکا میتواند هزینه تجارت خارجی ایران را افزایش دهد و دسترسی کشور به منابع مالی را محدود کند. از سوی دیگر، مقامهای ایرانی معتقدند اقتصاد کشور طی سالهای گذشته با تحریمهای متعدد سازگار شده و توانسته بخشی از مسیرهای تجاری و مالی خود را حفظ کند.
همتی نیز در موضعگیری اخیر خود تلاش کرده میان «مشکلات اقتصادی واقعی» و ادعای فروپاشی اقتصادی تفاوت بگذارد. او تأکید کرده که جنگ و فشارهای اقتصادی، تورم و بیکاری را تشدید کردهاند، اما همزمان بانک مرکزی ایران تلاش کرده رشد نقدینگی و نوسانات ارزی را کنترل کند.
در همین چارچوب، روابط اقتصادی ایران با کشورهای همسایه نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. روابط بانکی با عراق، برای نمونه، در ماههای اخیر با هدف رفع موانع انتقال پول و استفاده از منابع ارزی ایران پیگیری شده است. روابط عمومی بانک مرکزی ایران اعلام کرده که همتی در سفر به عراق درباره استفاده از منابع ایران در سیستم بانکی این کشور و توسعه مبادلات مالی دو طرف گفتوگو کرده است.
به این ترتیب، فشار آمریکا تنها یک مسئله میان تهران و واشنگتن نیست؛ بلکه مستقیماً بر سیاستهای پولی، روابط بانکی منطقهای و مدیریت منابع ارزی ایران اثر میگذارد.
در نهایت، آینده اقتصاد ایران تا حد زیادی به سه عامل وابسته خواهد بود: مسیر مذاکرات با آمریکا، میزان دسترسی تهران به منابع ارزی و توان بانک مرکزی ایران برای کنترل تورم و بازار ارز. اگر فشارهای خارجی افزایش پیدا کند، مدیریت این سه حوزه برای تهران دشوارتر خواهد شد؛ اما اگر منابع مسدودشده آزاد شود و مسیرهای تجاری منطقهای گسترش پیدا کند، بانک مرکزی میتواند فضای بیشتری برای مدیریت اقتصاد در اختیار داشته باشد.
