فانوس رمضان فاطمی تنها یک چراغ ساده نبود؛ از کوچههای قاهره آغاز شد و به نمادی ماندگار در آیینهای ماه رمضان بدل گشت.
ریشههای تاریخی فانوس رمضان فاطمی
داستان فانوس رمضان فاطمی به قرن چهارم هجری و دوره خلافت فاطمیان در مصر بازمیگردد. بر اساس روایتهای تاریخی که در گزارش BBC نیز به آن اشاره شده، هنگام ورود خلیفه معزالدینالله فاطمی به قاهره در شبهای رمضان، مردم برای استقبال، چراغهایی در دست گرفتند تا مسیر را روشن کنند. همین حرکت ساده، بهتدریج به سنتی آیینی تبدیل شد.
در آن دوره، نور نهفقط ابزار روشنایی، بلکه نشانهای از حضور، امنیت و جشن بود. فانوس رمضان فاطمی در آغاز، وسیلهای کاربردی برای حرکت در کوچههای تاریک قاهره محسوب میشد؛ اما بهمرور کارکردی نمادین پیدا کرد. کودکان در شبهای رمضان فانوس به دست میگرفتند و در کوچهها سرود میخواندند. این تصویر، بخشی از حافظه جمعی شهر شد.
نکته مهم آن است که فاطمیان برای تثبیت مشروعیت خود، بر آیینها و نمادهای عمومی سرمایهگذاری میکردند. در این چارچوب، فانوس رمضان فاطمی تنها یک شیء نبود؛ بخشی از سیاست فرهنگی بود که دین، نور و حضور مردمی را به هم پیوند میداد.
از ابزار روشنایی تا نماد شهری
با گذشت زمان، فانوس رمضان فاطمی از محدوده مصر فراتر رفت و در دیگر سرزمینهای اسلامی نیز رواج یافت. اما مصر همچنان مرکز این سنت باقی ماند. بازارهای قاهره در آستانه رمضان، پر از فانوسهای رنگی میشود؛ سنتی که قرنها دوام آورده است.
تحلیلگران فرهنگ عامه معتقدند ماندگاری فانوس رمضان فاطمی به دو عامل وابسته است:
نخست، پیوند آن با خاطره کودکی و آیین خانوادگی.
دوم، انعطافپذیری آن در برابر تغییرات مدرن.
امروز فانوسها از فلز و شیشه سنتی تا پلاستیک و چراغهای LED تولید میشوند. حتی نسخههای موزیکال و دیجیتال نیز وارد بازار شدهاند. با این حال، نام و روایت تاریخی فانوس رمضان فاطمی همچنان حفظ شده است. این تداوم نشان میدهد که سنتها وقتی با خاطره جمعی گره میخورند، در برابر تغییر فناوری مقاوم میشوند.
در دهههای اخیر، صنعت گردشگری مصر نیز از این نماد بهره برده است. تصویر فانوس در پوسترها و تبلیغات ماه رمضان دیده میشود. بدین ترتیب، فانوس رمضان فاطمی از یک آیین مذهبی به بخشی از برند فرهنگی شهر قاهره تبدیل شده است.
فانوس رمضان فاطمی و سیاست نمادها
سؤال مهم این است که چرا فانوس رمضان فاطمی تا این اندازه ماندگار شده است؟ پاسخ را باید در قدرت نمادها جستوجو کرد. نمادها زمانی پایدار میمانند که همزمان سه کارکرد داشته باشند: کاربردی، احساسی و هویتی.
در دوره فاطمیان، نور فانوس نشانه امنیت شبانه بود. در دورههای بعد، به عنصر شادی کودکانه تبدیل شد. امروز نیز هویت رمضانی شهرها را نمایندگی میکند. به بیان دیگر، فانوس رمضان فاطمی در هر عصر، معنایی تازه پذیرفته بدون آنکه ریشه تاریخی خود را از دست بدهد.
از منظر جامعهشناسی دین، آیینهای عمومی مانند حمل فانوس، حس مشارکت جمعی ایجاد میکنند. وقتی کودکان با فانوس در کوچهها راه میروند، نهفقط سنت را تکرار میکنند، بلکه عضویت خود در یک جامعه آیینی را اعلام میکنند. همین مشارکت جمعی، راز بقای فانوس رمضان فاطمی است.
مطالعه بيشتر؛ افطار سالم رمضان؛ اشتباه اول چیست؟
اقتصاد سنت و بازتولید حافظه
امروزه تولید و فروش فانوس در مصر به یک صنعت فصلی تبدیل شده است. کارگاههای کوچک پیش از رمضان فعال میشوند و بازارها رونق میگیرند. این چرخه اقتصادی نیز به ماندگاری سنت کمک کرده است. هر سال با نزدیک شدن ماه رمضان، رسانهها درباره تاریخچه فانوس رمضان فاطمی گزارش منتشر میکنند و خاطره تاریخی را بازتولید میکنند.
مطالعه بيشتر؛ برنامههای رمضان ایران؛ تلویزیون چه تدارک دید؟
در نتیجه، سنت نهتنها از طریق خانوادهها، بلکه از طریق رسانه و بازار نیز زنده نگه داشته میشود. حتی در شبکههای اجتماعی، تصاویر فانوسهای قدیمی و مدرن دستبهدست میشود. این بازتولید دیجیتال، شکل تازهای از استمرار آیین است.
مطالعه بيشتر؛ افطار ۳۰ دقیقهای؛ رمضان در عصر سرعت
چرا هنوز زنده است؟
اگرچه بسیاری از آیینهای تاریخی در گذر زمان فراموش شدهاند، اما فانوس رمضان فاطمی همچنان حضوری فعال دارد. دلیل اصلی، پیوند عمیق آن با تجربه حسی نور در شبهای رمضان است. این تجربه، ساده اما مشترک است؛ کودکی که فانوس به دست میگیرد، بخشی از روایتی هزارساله میشود
