مهسا ژینا امینی چهار سال پس از مرگش در بازداشت، همزمان با سالگرد در کانون توجه قرار گرفته است؛ نامی که با جنبش «زن، زندگی، آزادی» گره خورد و خبرساز شد در ایران.
چرا نام مهسا ژینا امینی دوباره مطرح شده است؟
با نزدیکشدن به چهارمین سالگرد مرگ مهسا ژینا امینی، نام او بار دیگر در رسانهها و شبکههای اجتماعی فارسیزبان برجسته شده است. امسال نیز مانند سالهای گذشته، گروههای مختلف سیاسی، مدنی و حقوق بشری درباره میراث اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» و وضعیت حقوق زنان در ایران موضعگیری کردهاند.
مهسا امینی، دختر ۲۲ ساله اهل سقز، در سپتامبر ۲۰۲۲ پس از بازداشت توسط گشت ارشاد در تهران به بیمارستان منتقل شد و در ۱۶ سپتامبر درگذشت. مرگ او بهسرعت به اعتراضات گستردهای در شهرهای مختلف ایران منجر شد.
چهار سال بعد، نام او همچنان با یکی از مهمترین موجهای اعتراضی تاریخ معاصر ایران پیوند خورده است.
ماجرای بازداشت او از کجا شروع شد؟
مهسا امینی در شهریور ۱۴۰۱ همراه برادرش از سقز به تهران سفر کرده بود. در ۲۲ شهریور، او توسط نیروهای گشت ارشاد در نزدیکی ایستگاه متروی شهید حقانی بازداشت شد. روایتهای مختلفی درباره اتفاقات پس از بازداشت او منتشر شده است.
مقامهای جمهوری اسلامی علت مرگ را با روایتهایی درباره وضعیت جسمی و بیماریهای پیشین او مرتبط دانستند، در حالی که خانواده و مخالفان حکومت روایت دیگری درباره نحوه برخورد مأموران با او مطرح کردند.
نهادهای حقوق بشری نیز مرگ او در بازداشت را یکی از نقاط آغاز اعتراضات گسترده سال ۱۴۰۱ میدانند. کمیسیون حقیقتیاب سازمان ملل نیز در گزارشهای خود درباره اعتراضات، موضوع مرگ امینی و واکنش حکومت به اعتراضات پس از آن را بررسی کرده است.
از یک نام تا یک جنبش
تأثیر مرگ مهسا ژینا امینی بسیار فراتر از یک پرونده فردی رفت.
پس از انتشار خبر مرگ او، اعتراضات ابتدا در کردستان و سپس در شهرهای مختلف ایران گسترش یافت. شعار «زن، زندگی، آزادی» به شعار اصلی این اعتراضات تبدیل شد و در مدت کوتاهی به خارج از ایران نیز راه پیدا کرد.
سازمانهای مدنی و فعالان حقوق زنان در سالگرد چهارم این جنبش همچنان تأکید دارند که مطالبات مربوط به آزادی، حقوق زنان، برابری و کرامت انسانی پایان نیافته است.
در همین چارچوب، مرکز بینالمللی پژوهش درباره زنان نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ بار دیگر از اعتراضات زنان در ایران یاد کرده و مرگ امینی را جرقه آغاز اعتراضات گسترده سال ۲۰۲۲ دانسته است.
چهارمین سالگرد چگونه برگزار میشود؟
در آستانه چهارمین سالگرد، مراسم مختلفی در خارج از ایران برگزار شده است. برای نمونه، روز ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ مراسمی در شهر کلن آلمان با عنوان «زن، زندگی، آزادی؛ روایت یک خیزش، ادامه یک مبارزه» برگزار شد.
در این برنامه فعالان سیاسی، دادخواهان و مدافعان حقوق زنان و اقلیتهای قومی درباره اعتراضات، دادخواهی و آینده جنبش گفتوگو کردند.
در واشنگتن نیز گروهی از فعالان ایرانی اعلام کردهاند که همزمان با چهارمین سالگرد، برنامههایی در روزهای ۱۸ تا ۲۰ سپتامبر برگزار خواهند کرد.
پیام تازه پدر مهسا چه بود؟
در آستانه سالگرد، امجد امینی، پدر مهسا، تصویری از دخترش منتشر کرد و نوشت: «نام تو در دل هر انسانی جای دارد.»
این پیام در شبکههای اجتماعی بازتاب پیدا کرد و بار دیگر توجهها را به خانواده امینی و پرونده دخترشان جلب کرد.
پیش از این نیز خانواده امینی در سالگردهای گذشته با انتشار پیامهایی یاد دخترشان را زنده نگه داشتهاند.
آیا اعتراضات ۱۴۰۱ هنوز ادامه دارد؟
پاسخ به این سؤال ساده نیست. اعتراضات گسترده خیابانی سال ۱۴۰۱ با همان ابعاد اولیه ادامه پیدا نکرد، اما شعارها و مطالبات مطرحشده در آن همچنان در فضای سیاسی و اجتماعی ایران حضور دارند.
در سال ۲۰۲۶ نیز گروههای مدنی و سیاسی مختلف در بیانیههای خود از ادامه مطالبات مرتبط با «زن، زندگی، آزادی» سخن گفتهاند. برخی تشکلهای مدنی، این جنبش را نه یک رویداد پایانیافته، بلکه مجموعهای از مطالبات اجتماعی درباره آزادی، تبعیض، حقوق زنان و عدالت میدانند.
در عین حال، روایتهای سیاسی درباره اعتراضات و نحوه برخورد حکومت با آن همچنان بهشدت مورد اختلاف است و باید میان ادعاهای گروههای مختلف و یافتههای نهادهای مستقل تفاوت گذاشت.
چرا نام او هنوز زنده است؟
چهار سال پس از مرگ مهسا ژینا امینی، نام او همچنان در فضای سیاسی و اجتماعی ایران تکرار میشود؛ نه فقط به دلیل خود پرونده، بلکه به خاطر موجی از اعتراضات که پس از آن شکل گرفت و به یکی از شناختهشدهترین جنبشهای اعتراضی ایران در جهان تبدیل شد.
سالگرد امسال نیز در شرایطی فرا میرسد که گروههای مختلف درباره آینده ایران، حقوق زنان و پیامدهای اعتراضات سال ۱۴۰۱ بحث میکنند.
به همین دلیل، بازگشت نام مهسا ژینا امینی به صدر شبکههای اجتماعی در روزهای اخیر صرفاً یک یادآوری تاریخی نیست؛ بلکه نشانهای از ادامه مناقشهای است که چهار سال پس از مرگ او، هنوز درباره علت، پیامد و میراث آن اختلاف نظر وجود دارد.
