زبان فارسی در اسرائیل فقط یک زبان خارجی نیست؛ برای نهادهای امنیتی این کشور ابزاری برای شناخت جامعه ایران، تحلیل پیام‌ها و جمع‌آوری اطلاعات محسوب می‌شود. تجربه دِوورا شریفیان باخار، مأمور پیشین شین‌بت و موساد، نشان می‌دهد که چرا جاسوسان اسرائیلی فارسی و آشنایی با فرهنگ ایرانی می‌توانند در فعالیت‌های اطلاعاتی اهمیت ویژه‌ای داشته باشند.
جاسوسان اسرائیلی فارسی را چرا یاد می‌گیرند؟
شناخت یک کشور صرفاً با ترجمه واژه‌ها و خواندن اسناد به دست نمی‌آید. در فعالیت‌های اطلاعاتی، فهم اصطلاحات روزمره، کنایه‌ها، تفاوت‌های فرهنگی و زمینه سیاسی سخنان نیز اهمیت دارد. یک عبارت ممکن است در ترجمه مستقیم معنایی روشن داشته باشد، اما بدون شناخت فضای اجتماعی و فرهنگی، برداشت نادرستی از آن شکل بگیرد.
به همین دلیل، تسلط به فارسی می‌تواند برای تحلیل اطلاعات مرتبط با ایران ارزش عملی داشته باشد. نیروهایی که این زبان را می‌آموزند، امکان بیشتری برای بررسی محتوای فارسی‌زبان، دنبال کردن رسانه‌ها و فهم مستقیم گفت‌وگوها دارند؛ هرچند یادگیری زبان به‌تنهایی به معنای توانایی انجام عملیات جاسوسی نیست.
گزارش‌های منتشرشده درباره آموزش فارسی در ارتش و نهادهای اطلاعاتی اسرائیل نیز نشان می‌دهند که این مهارت از سال‌ها پیش مورد توجه بوده است. در برخی برنامه‌ها، آموزش زبان با آشنایی با تاریخ، فرهنگ و سیاست ایران همراه شده تا دانش‌آموزان و نیروهای نظامی بتوانند محتوای مرتبط با این کشور را دقیق‌تر درک کنند.
دِوورا شریفیان باخار؛ از تولد در ایران تا موساد
یکی از نمونه‌های قابل توجه، دِوورا شریفیان باخار است؛ زنی ایرانی‌تبار که در تهران متولد شد و در هفت‌سالگی همراه خانواده‌اش به اسرائیل رفت. بر اساس گزارش روزنامه «تایمز آو اسرائیل»، او ابتدا در شین‌بت، سازمان امنیت داخلی اسرائیل، فعالیت کرد و سپس به موساد پیوست و در حوزه‌های عملیاتی و اطلاعاتی مسئولیت‌هایی بر عهده گرفت.
فارسی زبان مادری او بود؛ مهارتی که در مسیر حرفه‌ای‌اش اهمیت پیدا کرد. او در گفت‌وگوهای رسانه‌ای درباره تجربه خود توضیح داده است که زمینه فرهنگی و شناخت آداب اجتماعی ایرانیان در کار امنیتی‌اش به یک مزیت تبدیل شد.
شریفیان باخار پس از پایان فعالیت امنیتی، به حوزه آموزش روی آورد و در جنوب اسرائیل برنامه‌ای آموزشی با محوریت امنیت، اطلاعات و ایران راه‌اندازی کرد. این برنامه، زبان فارسی را در کنار موضوعاتی مانند گردآوری اطلاعات و ژئوپلیتیک منطقه آموزش می‌دهد.
مسیر زندگی او نشان می‌دهد که نهادهای امنیتی چگونه ممکن است از مهارت‌های زبانی و فرهنگی افراد برای فعالیت‌های مرتبط با یک کشور استفاده کنند. بااین‌حال، تجربه شخصی یک مأمور سابق را نباید به همه نیروهای اطلاعاتی اسرائیل تعمیم داد.
آموزش فارسی در اسرائیل چه هدفی دارد؟
توجه به آموزش فارسی محدود به یک فرد یا یک سازمان نیست. گزارش‌های پیشین درباره برنامه‌های آموزشی اسرائیل نشان داده‌اند که برخی دبیرستان‌ها و مراکز نظامی، زبان فارسی و فرهنگ ایران را به دانش‌آموزان و نیروهای جوان آموزش داده‌اند. بخشی از این برنامه‌ها با نیازهای اطلاعاتی مرتبط بوده‌اند و برخی دیگر در قالب آموزش زبان و مطالعات منطقه‌ای فعالیت کرده‌اند.
در گزارشی که در سال ۲۰۱۸ به نقل از رویترز منتشر شد، از برنامه‌ای در یک دبیرستان اسرائیلی یاد شده بود که دانش‌آموزان در آن زبان و فرهنگ فارسی را می‌آموختند و تعدادی از فارغ‌التحصیلان به واحدهای اطلاعاتی پیوسته بودند. همچنین ارتش اسرائیل در سال ۲۰۲۶ پیام‌هایی به زبان فارسی منتشر کرد و از ایرانیان خواست از راه‌های ارتباطی معرفی‌شده با موساد تماس بگیرند.
این اقدامات نشان می‌دهند که فارسی برای اسرائیل تنها موضوعی دانشگاهی یا فرهنگی نیست و در ارتباطات عمومی و فعالیت‌های امنیتی نیز جایگاه دارد. بااین‌حال، تعداد دقیق افرادی که در حال حاضر فارسی می‌آموزند یا پس از آموزش وارد نهادهای اطلاعاتی می‌شوند، بدون داده‌های رسمی و قابل راستی‌آزمایی مشخص نیست.
آیا دانستن فارسی به معنای جاسوسی است؟
خیر. یادگیری زبان فارسی به‌خودی‌خود نشانه فعالیت اطلاعاتی نیست. افراد ممکن است این زبان را برای تحصیل، پژوهش، ترجمه، تجارت یا شناخت فرهنگ ایران بیاموزند. اهمیت امنیتی آن زمانی مطرح می‌شود که این مهارت در چارچوب یک نهاد نظامی یا اطلاعاتی و برای اهداف مشخص به کار گرفته شود.
در عین حال، تجربه افرادی مانند شریفیان باخار نشان می‌دهد که شناخت زبان و فرهنگ می‌تواند در تحلیل اطلاعات و ارتباط با جامعه هدف نقش داشته باشد. چنین مهارتی ممکن است در کنار فناوری، داده‌های دیجیتال و منابع انسانی مورد استفاده قرار گیرد، اما هیچ‌یک از این ابزارها به‌تنهایی تصویر کاملی از جامعه یا تصمیم‌های سیاسی یک کشور ارائه نمی‌کنند.
