دکترای بدون رساله در چین از فوریه ۲۰۲۶ با تأیید وزارت آموزش اجرا میشود؛ طرحی که بهجای نگارش پایاننامه، نوآوری صنعتی را معیار اعطای مدرک دکتری قرار داده است.
دکترای بدون رساله؛ چه تغییری ایجاد میکند؟
بر اساس گزارش رسانههای اقتصادی، دولت چین چارچوبی تازه برای مقطع دکتری تصویب کرده که به دانشگاهها اجازه میدهد در رشتههای کاربردی، بهجای الزام به نگارش رساله سنتی، خروجیهای نوآورانه و صنعتی را ملاک ارزیابی قرار دهند. این مدل بیشتر بر ثبت اختراع، توسعه فناوری، حل مسائل واقعی صنعت و همکاری با شرکتها تمرکز دارد.
در این نظام، دانشجو باید پروژهای ارائه دهد که اثر اقتصادی یا فناورانه ملموس داشته باشد. ارزیابی نیز نهتنها توسط استادان دانشگاه، بلکه با مشارکت نمایندگان صنعت انجام میشود.
چرا چین به سراغ دکترای بدون رساله رفت؟
تحلیلگران آموزش عالی معتقدند این تصمیم بخشی از راهبرد کلان چین برای پیوند عمیقتر دانشگاه و صنعت است. در سالهای اخیر، رقابت فناوری میان قدرتهای جهانی تشدید شده و پکن تلاش میکند روند تبدیل دانش به محصول را کوتاهتر کند.
در مدل کلاسیک، رساله دکتری اغلب سالها زمان میبرد و خروجی آن بیشتر در قالب مقاله علمی منتشر میشود. اما در مدل دکترای بدون رساله، تمرکز بر کاربرد مستقیم دانش است؛ یعنی تولید فناوری، نه صرفاً تولید مقاله.
واکنش دانشگاهیان به این تغییر
اجرای دکترای بدون رساله با واکنشهای متفاوتی روبهرو شده است. برخی استادان آن را «واقعگرایانه» توصیف کردهاند و معتقدند دانشگاه باید پاسخگوی نیازهای اقتصادی باشد. در مقابل، گروهی دیگر هشدار دادهاند که حذف رساله ممکن است به تضعیف بنیانهای نظری و پژوهش بنیادی منجر شود.
منتقدان میگویند رساله دکتری فقط یک متن علمی نیست، بلکه فرآیندی برای پرورش تفکر انتقادی و روششناسی دقیق است. به باور آنان، جایگزینی کامل آن با پروژه صنعتی میتواند تعادل آموزش عالی را بر هم بزند.
ارتباط دانشگاه و صنعت؛ مدل جدید چگونه کار میکند؟
در چارچوب دکترای بدون رساله، دانشگاهها با شرکتهای بزرگ فناوری قرارداد همکاری میبندند. دانشجو در محیط واقعی کار میکند و پروژه او مستقیماً به نیاز صنعتی پاسخ میدهد. اگر نتیجه پروژه به ثبت اختراع، محصول یا فناوری قابلاستفاده منجر شود، میتواند معادل رساله ارزیابی شود.
این مدل بهویژه در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، مهندسی پیشرفته، انرژیهای نو و فناوری زیستی کاربرد دارد؛ حوزههایی که سرعت تحول در آنها بسیار بالاست.
آیا این مدل جهانی میشود؟
کارشناسان میگویند اگر دکترای بدون رساله در چین موفق باشد، احتمال دارد برخی کشورها نیز الگو بگیرند. در اروپا و آمریکا هم بحث درباره «دکتری حرفهای» یا «PhD صنعتی» سالهاست مطرح است، اما هنوز جایگزین کامل رساله نشده است.
مطالعه بيشتر؛ یک تصمیم جدید چینی، طراحی خودرو را تغییر میدهد
مدافعان این رویکرد میگویند جهان امروز به نوآوری سریع نیاز دارد و دانشگاهها نمیتوانند از تحولات بازار فاصله بگیرند. در مقابل، منتقدان تأکید میکنند که پژوهش بنیادی، پایه پیشرفتهای بزرگ آینده است و نباید قربانی شتاب اقتصادی شود.
مطالعه بيشتر؛ سقوط صادرات نفت ایران به چین؛ زنگ خطر برای اقتصاد تحت تحریم جمهوری اسلامی
تأثیر بر جایگاه علمی چین
چین طی دو دهه گذشته سرمایهگذاری گستردهای در آموزش عالی انجام داده و اکنون در بسیاری از شاخصهای علمی در رتبههای بالا قرار دارد. اجرای دکترای بدون رساله میتواند نشاندهنده عبور این کشور از مرحله «تولید مقاله» به مرحله «تولید فناوری» باشد.
اگر این طرح بتواند هم کیفیت علمی را حفظ کند و هم نوآوری صنعتی را تقویت کند، ممکن است به نقطه عطفی در تحول نظام دانشگاهی تبدیل شود. اما اگر توازن میان علم نظری و کاربردی از دست برود، چالشهای جدی ایجاد خواهد شد.
مطالعه بيشتر؛ اختلافات چین و ایران.. ائتلافی که زیر فشار دفاعی ترک برداشت
دکترای بدون رساله تنها یک تغییر آموزشی نیست؛ بخشی از رقابت جهانی بر سر فناوری و قدرت اقتصادی است. اینکه این مدل به استانداردی تازه تبدیل شود یا تجربهای بحثبرانگیز باقی بماند، به نتایج عملی سالهای پیش رو بستگی دارد.
