فرار از خدمت نظامی در ایران بار دیگر به موضوعی بحث‌برانگیز تبدیل شده است؛ گزارشی از ایران‌اینترنشنال از افزایش غیبت نیروها و مشکلات برخی یگان‌ها خبر می‌دهد، اما ابعاد واقعی این روند هنوز روشن نیست.
فرار از خدمت نظامی بر اساس گزارش‌های منتشرشده
ایران‌اینترنشنال در گزارشی که ۱۶ مارس ۲۰۲۶ منتشر کرد، به نقل از منابعی که هویت آن‌ها را اعلام نکرد، از افزایش موارد ترک خدمت در میان نیروهای انتظامی و نظامی جمهوری اسلامی خبر داد. در این گزارش ادعا شده است که در یکی از پایگاه‌های نیروی انتظامی حدود ۳۵۰ نفر محل خدمت خود را ترک کرده‌اند و میزان فرار یا غیبت در برخی واحدها به حدود ۹۰ درصد رسیده است.
این ارقام، در صورت تأیید مستقل، می‌توانند نشانه‌ای از مشکلات جدی در حفظ نیروی انسانی برخی واحدها باشند. با این حال، گزارش مذکور اطلاعات کافی درباره نام پایگاه، بازه زمانی محاسبه، تعداد کل نیروهای هر واحد و روش گردآوری داده‌ها ارائه نمی‌کند. به همین دلیل، نمی‌توان رقم ۹۰ درصد را به کل نیروهای مسلح ایران تعمیم داد یا آن را معادل نرخ فرار در سطح ملی دانست.
در همان گزارش، ادعاهایی درباره فراخواندن شماری از بازنشستگان سپاه پاسداران برای جبران کمبود نیرو و تلاش برای جذب برخی زندانیان با وعده عفو نیز مطرح شده است. این موارد نیز بر اطلاعات منابع نقل‌شده در گزارش تکیه دارند و برای تأیید مستقل آن‌ها به شواهد بیشتری نیاز است.
بنابراین، آنچه در حال حاضر می‌توان گفت این است که یک رسانه فارسی‌زبان گزارشی درباره افزایش ترک خدمت و غیبت در برخی واحدها منتشر کرده است؛ اما میزان گستردگی این پدیده و تأثیر آن بر آمادگی کلی نیروهای نظامی هنوز به‌طور مستقل مشخص نشده است.
چرا فرار از خدمت نظامی اهمیت دارد؟
نیروی انسانی یکی از عوامل اصلی حفظ آمادگی عملیاتی نیروهای مسلح است. غیبت گسترده، ترک خدمت یا خودداری از حضور در محل مأموریت، در صورت وقوع در مقیاس قابل‌توجه، می‌تواند برنامه‌ریزی عملیاتی، تقسیم وظایف و حفظ نظم درون سازمانی را دشوار کند.
در واحدهایی که به تخصص‌های فنی یا آموزش‌های طولانی‌مدت نیاز دارند، جایگزین کردن نیروهای باتجربه نیز ممکن است زمان‌بر باشد. از دست رفتن نیروهای آموزش‌دیده می‌تواند فشار بیشتری بر کارکنان باقی‌مانده وارد کند و نیاز به آموزش، جابه‌جایی نیروها یا فراخوان افراد ذخیره را افزایش دهد.
با این حال، برای ارزیابی میزان تأثیر غیبت‌ها باید مشخص شود که گزارش‌ها مربوط به سربازان وظیفه، نیروهای کادر، کارکنان انتظامی یا ترکیبی از این گروه‌هاست. شرایط خدمت و پیامدهای ترک آن در هر یک از این گروه‌ها متفاوت است و بدون تفکیک آماری، تحلیل دقیق وضعیت امکان‌پذیر نخواهد بود.
همچنین باید میان غیبت موقت، ترک محل خدمت، امتناع از اجرای دستور و فرار نظامی از نظر حقوقی و سازمانی تفاوت گذاشت. استفاده از این اصطلاح‌ها به جای یکدیگر ممکن است ابعاد واقعی مسئله را بزرگ‌تر یا کوچک‌تر از آنچه هست نشان دهد.
آیا مشکلات معیشتی و تدارکاتی در افزایش غیبت نقش دارند؟
گزارش دیگری از ایران‌اینترنشنال در مارس ۲۰۲۶، به نقل از منابع مطلع، از مشکلات تدارکاتی در برخی یگان‌های نظامی ایران خبر داده است. در این گزارش به ادعاهایی درباره کمبود غذا، آب آشامیدنی و مهمات در برخی واحدهای میدانی و همچنین اختلاف میان ارتش و سپاه پاسداران در زمینه پشتیبانی اشاره شده است.
اگر این گزارش‌ها به‌طور مستقل تأیید شوند، شرایط نامناسب خدمت و مشکلات پشتیبانی می‌توانند از عواملی باشند که بر روحیه نیروها تأثیر می‌گذارند. در محیط‌های نظامی، دسترسی به امکانات اولیه، اعتماد به فرماندهی، پرداخت منظم حقوق و اطمینان از حمایت سازمانی می‌توانند در رضایت شغلی و تمایل نیروها به ادامه خدمت نقش داشته باشند.
با این حال، نمی‌توان همه موارد غیبت یا ترک خدمت را به یک علت مشخص نسبت داد. فشارهای شخصی و خانوادگی، شرایط حقوقی خدمت، مشکلات اقتصادی و اختلاف‌های درون سازمانی نیز ممکن است در تصمیم افراد نقش داشته باشند. برای تعیین سهم هر عامل، به اطلاعات مستقل و تفکیک‌شده نیاز است.
از سوی دیگر، گزارش‌های مربوط به کمبود تدارکات در برخی واحدها لزوماً نشان‌دهنده وضعیت تمام ارتش یا سپاه نیست. تفاوت میان مناطق عملیاتی، نوع یگان، مأموریت و سطح دسترسی به منابع می‌تواند وضعیت واحدهای مختلف را به شکل قابل‌توجهی تغییر دهد.
حکومت ایران چگونه با غیبت و ترک خدمت برخورد می‌کند؟
قوانین ایران برای فرار از خدمت نظامی پیامدهای حقوقی در نظر گرفته‌اند و نوع مجازات به وضعیت فرد، مدت غیبت، شرایط وقوع و زمان ارتکاب بستگی دارد. قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح میان وضعیت عادی و شرایط جنگی یا آماده‌باش تفاوت‌هایی قائل می‌شود؛ بنابراین، نمی‌توان برای تمام موارد غیبت یک پیامد حقوقی یکسان در نظر گرفت.
گزارش‌های منتشرشده درباره افزایش غیبت در برخی واحدها همچنین این پرسش را مطرح می‌کنند که نهادهای نظامی برای حفظ نیروی انسانی از چه روش‌هایی استفاده می‌کنند. فراخوان نیروهای ذخیره، بازتوزیع کارکنان و تشدید نظارت از جمله اقداماتی هستند که سازمان‌های نظامی ممکن است برای مدیریت کمبود نیرو در نظر بگیرند. با این حال، ادعای اجرای هر یک از این اقدامات در ایران باید با شواهد مشخص بررسی شود.
افزایش برخوردهای انضباطی نیز به‌تنهایی نمی‌تواند نشان دهد که یک سازمان با بحران گسترده نیروی انسانی مواجه است. برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، باید اطلاعات مربوط به تعداد پرونده‌ها، میزان غیبت در دوره‌های مختلف و واکنش رسمی نهادهای مسئول در دسترس باشد.
آیا می‌توان از بحران سراسری در نیروهای نظامی ایران سخن گفت؟
گزارش‌های منتشرشده درباره ترک خدمت و مشکلات تدارکاتی، پرسش‌هایی جدی درباره وضعیت برخی واحدهای نظامی ایران مطرح می‌کنند. با این حال، شواهد عمومی موجود برای اثبات یک بحران سراسری در کل نیروهای مسلح کافی نیست. ارقام مطرح‌شده در گزارش ایران‌اینترنشنال به برخی واحدها مربوط می‌شوند و روش مستقل تأیید آن‌ها نیز به‌طور کامل روشن نشده است.
برای ارزیابی دقیق‌تر، انتشار آمار رسمی یا مستقل درباره غیبت نیروها، مقایسه داده‌ها در بازه‌های زمانی مختلف و دریافت اطلاعات از منابع متعدد ضروری است. همچنین باید مشخص شود که آیا موارد گزارش‌شده یک افزایش کوتاه‌مدت بوده‌اند یا بخشی از روندی پایدار.
در نهایت، فرار از خدمت نظامی موضوعی است که می‌تواند بر آمادگی عملیاتی و انسجام سازمانی تأثیر بگذارد؛ اما شدت این تأثیر به گستردگی پدیده و شرایط هر واحد بستگی دارد. تا زمانی که داده‌های مستقل و قابل بررسی منتشر نشود، دقیق‌ترین نتیجه این است که گزارش‌هایی درباره افزایش غیبت و ترک خدمت در برخی واحدهای ایران وجود دارد، ولی ابعاد واقعی و پیامدهای ملی آن هنوز قطعی نیست.
