در حالی که تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا و اسرائیل بار دیگر شدت گرفته، تهران در حال آمادهسازی بخشی از شبکه مترو برای استفاده بهعنوان محل پناه گرفتن شهروندان در زمان حملات هوایی است. مقامهای شهری میگویند برای این منظور، امکانات ضروری در داخل یا اطراف ایستگاهها بررسی و نصب تابلوهای راهنما نیز آغاز شده است. در تهران حدود ۱۶۰ ایستگاه مترو وجود دارد، اما همه آنها لزوماً بهعنوان پناهگاه آماده نشدهاند.
مترو تهران پناهگاه میشود؟
مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، اعلام کرده که مسئولان در حال آمادهسازی ایستگاههای مترو برای استفاده بهعنوان پناهگاه هستند. به گفته او، علاوه بر خود ایستگاهها، امکانات ضروری داخل ایستگاه یا در محدوده اطراف آنها نیز در حال شناسایی است.
این طرح پس از تجربه حملات هوایی اخیر مورد توجه قرار گرفته است؛ زمانی که مقامهای ایرانی از شهروندان تهران خواسته بودند در صورت حمله، به فضاهای زیرزمینی از جمله مترو پناه ببرند.
با این حال، عبارت مترو تهران پناهگاه نباید به این معنا تعبیر شود که تمام ۱۶۰ ایستگاه به شکل کامل به پناهگاههای استاندارد تبدیل شدهاند. گزارشهای جدید از آمادهسازی و برنامهریزی برای استفاده از برخی ایستگاهها سخن میگویند.
چرا عدد ۱۶۰ ایستگاه مطرح شده است؟
شبکه متروی تهران حدود ۱۶۰ ایستگاه دارد و این شبکه بخش بزرگی از پایتخت را پوشش میدهد. به همین دلیل، ایستگاههای مترو میتوانند در زمان حملات هوایی به یکی از مهمترین فضاهای زیرزمینی در دسترس مردم تبدیل شوند.
اما یک مشکل مهم وجود دارد: همه ساکنان تهران در فاصله مناسبی از ایستگاههای مترو قرار ندارند. تهران حدود ۱۵ میلیون نفر جمعیت دارد و در صورت وقوع حمله ناگهانی، رساندن میلیونها نفر به ایستگاههای مشخصشده میتواند بسیار دشوار باشد.
به همین دلیل، مسئولان شهری علاوه بر مترو، به فضاهای زیرزمینی دیگری مانند پارکینگهای طبقاتی، مراکز تجاری و برخی ساختمانهای عمومی نیز بهعنوان محلهای احتمالی امن توجه کردهاند.
همه ایستگاههای مترو مناسب پناهگاه نیستند
یکی از نکات مهم در این طرح، تفاوت میان «ایستگاه مترو» و «پناهگاه استاندارد» است.
رئیس ستاد پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران پیشتر گفته بود که متروی تهران اساساً با هدف حملونقل عمومی ساخته شده و همه خطوط آن از ابتدا بر اساس الزامات پدافند غیرعامل و کارکرد پناهگاهی طراحی نشدهاند.
به گفته او، در برخی کشورها، مترو از ابتدا به شکلی ساخته شده که در شرایط جنگی نیز بتواند نقش پناهگاه را ایفا کند؛ اما وضعیت متروی تهران متفاوت است.
بنابراین زیرزمینی بودن یک ایستگاه بهتنهایی به معنای مصون بودن آن در برابر همه انواع حملات نیست.
تابلوهای پناهگاه در تهران نصب شد
طرح از مرحله حرف و برنامهریزی نیز فراتر رفته است. گزارش صداوسیما در ۱۶ شهریور اعلام کرد که نصب تابلوهای «پناهگاه عمومی» در برخی ایستگاههای مترو تهران آغاز شده است.
بر اساس این گزارش، در اطراف برخی ایستگاهها تابلوهایی نصب شده که ظرفیت عمومی پناهگاه را مشخص میکند. این اقدام قرار است به شهروندان کمک کند تا در شرایط اضطراری محلهای مشخصشده را سریعتر پیدا کنند.
در واقع، یکی از مشکلات اصلی هنگام حملات هوایی فقط پیدا کردن یک فضای زیرزمینی نیست؛ بلکه مردم باید بدانند کجا بروند و آیا آن محل برای پذیرش جمعیت آماده است یا خیر.
۸۲ ایستگاه قابلیت تبدیل شدن دارند؟
گزارشهای داخلی جزئیات جالبتری نیز درباره ظرفیت متروی تهران منتشر کردهاند. بر اساس گزارشی که در شهریور ۱۴۰۵ منتشر شده، شرکت بهرهبرداری مترو ۸۲ ایستگاه را شناسایی کرده که در صورت تأمین الزامات فنی و امکانات رفاهی، امکان استفاده از آنها بهعنوان پناهگاه وجود دارد.
این رقم نشان میدهد که عدد ۱۶۰ مربوط به کل شبکه مترو است، نه تعداد پناهگاههای آماده.
در نتیجه، اگر بخواهیم دقیق باشیم، بهتر است گفته شود تهران حدود ۱۶۰ ایستگاه مترو دارد و بخشی از این ایستگاهها برای کارکرد پناهگاهی بررسی یا آماده میشوند.
عمق مترو چقدر امنیت ایجاد میکند؟
برخی ایستگاههای تهران در عمق قابل توجهی زیر سطح زمین قرار دارند و گزارشهای رسانهای از عمق بیش از ۴۰ متر برای بعضی از آنها خبر دادهاند.
اما عمق بیشتر الزاماً به معنای ایمنی کامل نیست. میزان حفاظت یک فضای زیرزمینی به عواملی مانند طراحی سازه، ورودیها، تهویه، خروجیهای اضطراری، فاصله از محل انفجار و نوع حمله بستگی دارد.
به همین دلیل، مسئولان شهری در حال بررسی امکانات ضروری داخل یا اطراف ایستگاهها هستند تا مشخص شود کدام فضاها در شرایط بحرانی قابلیت استفاده عملی دارند.
چرا تهران حالا به فکر پناهگاه افتاده است؟
ایران برخلاف برخی کشورهایی که برای حملات موشکی و هوایی شبکه گستردهای از پناهگاههای عمومی دارند، از یک سیستم سراسری و یکپارچه برای پناهگاههای شهری برخوردار نیست. حملات اخیر نیز ضعف آمادگی عمومی در برابر هشدارهای هوایی را برجسته کرده است.
در چنین شرایطی، استفاده از زیرساختی که از قبل در شهر وجود دارد، یعنی مترو، برای مسئولان گزینهای نسبتاً در دسترس است.
البته تبدیل مترو به محل پناه گرفتن مردم، نیازمند چیزی فراتر از نصب تابلو است؛ از تأمین آب و تهویه گرفته تا مدیریت جمعیت، دسترسی اضطراری، برق و ارتباطات.
مترو تهران پناهگاه؛ راهحل یا آمادگی اضطراری؟
طرح جدید را میتوان بیشتر یک اقدام آمادگی در برابر حملات احتمالی دانست تا نشانهای از تبدیل کامل متروی تهران به شبکه پناهگاههای جنگی.
مترو تهران پناهگاه میتواند برای بخشی از شهروندان در زمان حمله هوایی یک فضای زیرزمینی در دسترس فراهم کند، اما تعداد ایستگاههای مناسب، فاصله آنها از محل زندگی مردم و میزان آمادگی فنی هر ایستگاه، تعیین میکند این طرح در یک بحران واقعی تا چه اندازه کارآمد باشد.
در حال حاضر، آنچه قطعی است آغاز آمادهسازی برخی ایستگاهها و نصب تابلوهای پناهگاه عمومی است؛ اما ادعای اینکه هر ۱۶۰ ایستگاه مترو تهران به پناهگاه کامل تبدیل شده، دقیق نیست.
