گزارش‌هایی درباره افزایش فرار از خدمت در ایران، هم‌زمان با فشارهای جنگی و مشکلات نیروهای نظامی، پرسش‌هایی درباره وضعیت سربازان و پیامدهای قانونی ترک خدمت ایجاد کرده است.
فرار از خدمت در ایران؛ چه چیزی تغییر کرده است؟
موضوع فرار از خدمت نظامی در ایران در سال ۲۰۲۶، هم از منظر حقوقی و هم از زاویه شرایط نیروهای مسلح مورد توجه قرار گرفته است. در ۱۲ مارس، ایران‌اینترنشنال گزارشی منتشر کرد که در آن، به نقل از منابع آگاه، از افزایش موارد ترک خدمت، کمبود تجهیزات و تدارکات و اختلاف میان ارتش و سپاه پاسداران در شرایط تشدید جنگ خبر داده بود. این گزارش همچنین مدعی شد که برخی واحدهای خط مقدم با کمبود مهمات، غذا و آب آشامیدنی مواجه بوده‌اند.
با این حال، باید میان گزارش‌های مربوط به شرایط نیروهای نظامی و آمار قطعی فرار از خدمت تفاوت گذاشت. اطلاعات عمومی موجود، آمار جامع و مستقلی از تعداد سربازان فراری در سراسر ایران ارائه نمی‌کند. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس این گزارش، از یک موج سراسری یا افزایش قطعی در تمام شاخه‌های نیروهای مسلح سخن گفت.
اهمیت موضوع در این است که ترک خدمت در شرایط عادی، با فرار از یگان عملیاتی در زمان جنگ تفاوت حقوقی و عملی دارد. شرایط استقرار، دسترسی به امکانات، مدت خدمت، وضعیت مرخصی و نگرانی‌های فردی می‌توانند در تصمیم یک نظامی تأثیر بگذارند؛ اما بدون شواهد مشخص نمی‌توان یک علت واحد را به همه موارد نسبت داد.
چرا برخی سربازان به ترک خدمت فکر می‌کنند؟
یکی از عوامل مورد بحث در گزارش‌های مربوط به نیروهای نظامی، شرایط دشوار خدمت است. در یادداشت اطلاعات کشوری دولت بریتانیا که در اوت ۲۰۲۶ به‌روزرسانی شد، آمده است که خدمت اجباری در ایران معمولاً بین ۱۴ تا ۲۴ ماه طول می‌کشد. این گزارش همچنین به تفاوت شرایط خدمت در مناطق مختلف، حقوق پایین سربازان، محدودیت مرخصی و گزارش‌هایی درباره تحقیر و بهداشت نامناسب در دوره آموزش اشاره می‌کند.
البته این عوامل لزوماً به فرار از خدمت منجر نمی‌شوند. بسیاری از سربازان با وجود دشواری‌ها خدمت خود را ادامه می‌دهند و شرایط افراد بر اساس محل خدمت، نوع مأموریت و وضعیت شخصی آنها متفاوت است.
در مناطق مرزی و عملیاتی، شرایط می‌تواند پیچیده‌تر باشد. فاصله از خانواده، محدودیت امکانات و خطرهای مرتبط با مأموریت نظامی ممکن است فشار بیشتری ایجاد کند. در مقابل، برای افرادی که هنوز به خدمت اعزام نشده‌اند، نگرانی درباره آینده شغلی، تحصیل یا محدودیت‌های ناشی از نداشتن کارت پایان خدمت می‌تواند در تصمیم‌گیری نقش داشته باشد.
بنابراین، برای تحلیل دقیق فرار از خدمت باید میان غیبت از سربازی پیش از اعزام، ترک محل خدمت پس از آغاز دوره نظامی و فرار از یک یگان در منطقه جنگی تمایز گذاشت. این وضعیت‌ها از نظر انگیزه، پیامد و مجازات یکسان نیستند.
قانون ایران درباره فرار از خدمت چه می‌گوید؟
قوانین ایران برای غیبت از خدمت وظیفه عمومی و فرار کارکنان نیروهای مسلح مقررات جداگانه‌ای دارند. بر اساس ماده ۵۹ قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح، کارکنان وظیفه‌ای که در زمان صلح بیش از ۱۵ روز متوالی بدون عذر موجه غیبت کنند، در صورت دستگیری ممکن است به سه ماه تا یک سال حبس یا سه ماه تا یک سال اضافه‌خدمت محکوم شوند. ماده ۶۰ نیز برای برخی مواردی که فرد داوطلبانه به خدمت بازمی‌گردد، مقررات متفاوتی در نظر گرفته است.
برای کارکنان رسمی نیروهای مسلح نیز شرایط متفاوت است. نوع رابطه استخدامی، مدت غیبت، زمان وقوع تخلف، بازگشت داوطلبانه یا دستگیری و سابقه قبلی می‌توانند در تعیین مجازات مؤثر باشند.
در زمان جنگ، مقررات سخت‌گیرانه‌تری اعمال می‌شود. در قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح، برای برخی موارد فرار در زمان جنگ، به‌ویژه ترک جبهه، مجازات‌های سنگین‌تری پیش‌بینی شده است. در موارد خاصی که فرار از جبهه موجب شکست نیروهای خودی یا تلفات شود، پیامدهای کیفری بسیار شدیدتری ممکن است مطرح شود.
به همین دلیل، تعمیم یک مجازات مشخص به همه موارد فرار از خدمت دقیق نیست. وضعیت هر پرونده به جزئیات حقوقی و شرایط وقوع آن بستگی دارد.
آیا گزارش‌های افزایش فرار از خدمت قابل تأیید است؟
یکی از دشواری‌های بررسی این موضوع، نبود آمار عمومی و قابل راستی‌آزمایی درباره تعداد موارد فرار از خدمت در ایران است. گزارش ایران‌اینترنشنال در مارس ۲۰۲۶ از افزایش موارد فرار و کمبود تدارکات سخن گفته، اما اطلاعات منتشرشده در آن جایگزین آمار رسمی و مستقل در مقیاس ملی نیست.
از سوی دیگر، یادداشت دولت بریتانیا درباره خدمت نظامی ایران که در اوت ۲۰۲۶ منتشر شد، به مقررات قانونی، شرایط خدمت و مجازات‌های احتمالی پرداخته است؛ اما به‌خودی‌خود اثبات‌کننده افزایش تعداد فراریان در ماه‌های اخیر نیست.
برای اثبات روند افزایشی، به اطلاعاتی مانند تعداد پرونده‌های ثبت‌شده در دوره‌های مختلف، آمار تفکیک‌شده بر اساس نوع نیرو و مقایسه وضعیت پیش و پس از تشدید درگیری‌ها نیاز است. بدون این داده‌ها، بهتر است از عبارت «گزارش‌هایی درباره افزایش موارد» استفاده شود، نه اینکه افزایش به‌عنوان واقعیتی قطعی معرفی شود.
فرار از خدمت چه پیامدی برای آینده نیروهای نظامی دارد؟
اگر گزارش‌های مربوط به ترک خدمت، کمبود تدارکات و مشکلات داخلی نیروهای مسلح تأیید و در مقیاس گسترده مشاهده شوند، می‌توانند پرسش‌هایی درباره حفظ نیروی انسانی، آمادگی عملیاتی و توان پشتیبانی ایجاد کنند. با این حال، ارزیابی تأثیر واقعی این عوامل نیازمند اطلاعاتی درباره شمار نیروها، وضعیت یگان‌ها و میزان جایگزینی نیروهای خارج‌شده است.
از سوی دیگر، فرار از خدمت برای خود افراد نیز می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد؛ از مجازات کیفری و اضافه‌خدمت گرفته تا محدودیت‌های اداری و اجتماعی در موارد مربوط به غیبت از سربازی. گزارش دولت بریتانیا نیز به احتمال محرومیت از برخی حقوق و خدمات، از جمله دسترسی به تحصیل، اشتغال و گذرنامه در شرایط مشخص، اشاره می‌کند.
در نهایت، فرار از خدمت در ایران موضوعی است که باید هم‌زمان از سه زاویه بررسی شود: شرایط زندگی و مأموریت سربازان، مقررات حقوقی و شواهد مربوط به وضعیت واقعی نیروهای مسلح. گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشانه‌هایی از مشکلات و فشارهای احتمالی را مطرح کرده‌اند، اما تا زمانی که آمار مستقل و جامع در دسترس نباشد، نمی‌توان درباره گستردگی این پدیده یا تأثیر نهایی آن بر توان نظامی ایران نتیجه‌گیری قطعی کرد.
