در نزدیکی تأسیسات هسته‌ای نطنز، مجموعه‌ای از تونل‌های زیرزمینی و به‌شدت محافظت‌شده قرار دارد که تصاویر ماهواره‌ای از افزایش فعالیت‌های عمرانی در اطراف آن خبر می‌دهند. این مجموعه که در گزارش‌های بین‌المللی با نام «کوه کلنگ‌گزلا» یا «پیک‌اکس مانتین» شناخته می‌شود، به یکی از نقاط مورد توجه ناظران برنامه هسته‌ای ایران تبدیل شده است. اما کوه قاف ایران چه چیزی را در دل خود پنهان کرده و چرا دسترسی به آن برای بازرسان بین‌المللی اهمیت دارد؟
کوه قاف ایران در نزدیکی نطنز چه تأسیساتی دارد؟
این مجموعه زیرزمینی در فاصله حدود دو کیلومتری جنوب تأسیسات هسته‌ای نطنز در استان اصفهان قرار گرفته است. ساختار آن شامل تونل‌هایی است که در دل یک کوه حفر شده‌اند و ورودی‌های تقویت‌شده‌ای دارند.
ایران در سال ۲۰۲۰ اعلام کرد که قصد دارد یک مرکز زیرزمینی برای مونتاژ سانتریفیوژها در نزدیکی نطنز بسازد. این تصمیم پس از انفجاری در یکی از کارگاه‌های مرتبط با ساخت سانتریفیوژ در نطنز اتخاذ شد؛ حادثه‌ای که تهران آن را به خرابکاری نسبت داد.
با گذشت زمان، تصاویر ماهواره‌ای نشان دادند که فعالیت‌های عمرانی در این منطقه ادامه دارد. تقویت ورودی تونل‌ها، ایجاد مسیرهای دسترسی و تغییرات در محوطه اطراف، از جمله مواردی هستند که توجه کارشناسان را جلب کرده‌اند.
با این حال، هنوز اطلاعات مستقلی وجود ندارد که نشان دهد دقیقاً چه تجهیزاتی در داخل این تونل‌ها قرار گرفته یا این مجموعه در حال حاضر برای چه فعالیتی استفاده می‌شود.
تصاویر ماهواره‌ای از کوه قاف چه چیزی نشان می‌دهند؟
در سپتامبر ۲۰۲۶، مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) گزارشی بر اساس تصاویر ماهواره‌ای منتشر کرد که از افزایش فعالیت‌های ساخت‌وساز در این مجموعه حکایت داشت.
بر اساس این بررسی، در سال ۲۰۲۶ فعالیت جاده‌ای و عمرانی در اطراف ورودی تونل‌ها نسبت به سال‌های گذشته افزایش یافته است. آسفالت و تقویت مسیرهای داخلی، مقاوم‌سازی اطراف ورودی‌ها و تغییر در محل انباشت خاک حاصل از حفاری، از جمله تغییرات شناسایی‌شده بودند.
تحلیلگران این مرکز احتمال دادند که پروژه از مرحله اصلی حفاری به سمت ساخت‌وساز داخلی و تقویت بخش‌های بیرونی حرکت کرده باشد.
اما تصاویر ماهواره‌ای نمی‌توانند محتویات داخل کوه را مشخص کنند. بنابراین، ادعاهایی مانند انتقال سانتریفیوژها یا ذخیره مواد هسته‌ای در این مجموعه هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند.
چرا آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نگران است؟
اهمیت این مجموعه تنها به ساختار زیرزمینی آن محدود نمی‌شود؛ مسئله اصلی، نبود دسترسی مستقیم بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به برخی تأسیسات حساس ایران است.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که این نهاد نشانه‌هایی از تحرکات در اطراف محل ساخت‌وساز مشاهده کرده، اما اطلاعات قطعی درباره فعالیت‌های داخل مجموعه در اختیار ندارد.
آژانس برای بررسی وضعیت این منطقه ناچار است به تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات غیرمستقیم تکیه کند. در نتیجه، نمی‌تواند با اطمینان مشخص کند که آیا فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی اورانیوم در داخل این مجموعه انجام می‌شود یا خیر.
این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که بازرسان آژانس پس از حملات نظامی سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به برخی تأسیسات هسته‌ای ایران، نتوانسته‌اند به مراکز آسیب‌دیده دسترسی کامل داشته باشند.
آیا ایران در این کوه سانتریفیوژ یا اورانیوم ذخیره کرده است؟
یکی از پرسش‌های اصلی درباره این مجموعه، احتمال انتقال تجهیزات غنی‌سازی اورانیوم به داخل تونل‌هاست. برخی تحلیلگران و مقام‌های غربی درباره احتمال استفاده از این منطقه برای حفاظت از تجهیزات حساس هسته‌ای ابراز نگرانی کرده‌اند.
اما تا این لحظه، تصاویر ماهواره‌ای به‌تنهایی چنین ادعاهایی را ثابت نمی‌کنند. حتی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا نیز در تحلیل خود تأکید کرده است که شواهد موجود نه ادعای انتقال سانتریفیوژها را تأیید می‌کند و نه آن را به‌طور کامل رد می‌کند.
از سوی دیگر، آژانس در گزارش‌های خود اعلام کرده است که به دلیل محدودیت دسترسی، نمی‌تواند وضعیت دقیق ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران را تأیید کند.
برآورد پیشین آژانس نشان می‌داد که ایران پیش از حملات سال ۲۰۲۵ حدود ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشته است. اما وضعیت فعلی، محل دقیق و میزان باقی‌مانده این ذخایر برای آژانس به‌طور کامل قابل راستی‌آزمایی نیست.
آیا کوه قاف می‌تواند به مرکز جدید برنامه هسته‌ای ایران تبدیل شود؟
پاسخ قطعی به این پرسش هنوز مشخص نیست. ساختار عمیق زیرزمینی و ورودی‌های تقویت‌شده می‌توانند حفاظت فیزیکی بیشتری برای تجهیزات فراهم کنند، اما وجود چنین ویژگی‌هایی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مجموعه برای غنی‌سازی اورانیوم یا فعالیت تسلیحاتی مورد استفاده قرار گرفته است.
از نگاه ناظران بین‌المللی، مهم‌ترین مسئله در حال حاضر امکان بازرسی و راستی‌آزمایی است. بدون دسترسی مستقیم، تشخیص نوع فعالیت‌ها و تجهیزات داخل تونل‌ها دشوار خواهد بود.
در نهایت، کوه قاف ایران همچنان یکی از نقاط مبهم پرونده هسته‌ای تهران است؛ مکانی که تصاویر ماهواره‌ای از توسعه زیرساخت‌های آن خبر می‌دهند، اما اطلاعات موجود هنوز راز واقعی داخل کوه را آشکار نکرده‌اند.
