پس از ۲۵ سال، محاکمه متهم اصلی حملات ۱۱ سپتامبر هنوز آغاز نشده؛ قاضی آمریکایی تاریخ تازهای تعیین کرده و پرونده همچنان با شکنجه و اختلافات حقوقی جدی روبهروست!
محاکمه ۱۱ سپتامبر چه زمانی برگزار میشود؟
پس از بیش از دو دهه رفتوبرگشت حقوقی، یک قاضی نظامی آمریکایی تاریخ ۵ ژوئن ۲۰۲۸ را برای آغاز محاکمه خالد شیخ محمد و سه متهم دیگر تعیین کرده است. این تاریخ مربوط به رسیدگی در دادگاه نظامی پایگاه گوانتانامو در کوباست؛ جایی که متهمان سالهاست در بازداشت به سر میبرند.
خالد شیخ محمد که مقامهای آمریکایی او را متهم به طراحی و هدایت عملیات ۱۱ سپتامبر میدانند، در سال ۲۰۰۳ در پاکستان دستگیر شد و پس از چند سال نگهداری در بازداشتگاههای مخفی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، در سال ۲۰۰۶ به گوانتانامو منتقل شد. سه متهم دیگر این پرونده نیز با اتهام همکاری در طراحی یا اجرای عملیات روبهرو هستند.
با این حال، تعیین تاریخ جدید به معنای قطعی بودن برگزاری دادگاه نیست. خود قاضی برای رسیدگی به اختلافات پیش از محاکمه زمان بیشتری در نظر گرفته و کارشناسان نیز احتمال تأخیر دوباره را منتفی نمیدانند.
چرا محاکمه ۱۱ سپتامبر اینقدر طول کشید؟
یکی از مهمترین دلایل طولانی شدن پرونده، سرنوشت شواهدی است که در دوران بازداشت متهمان به دست آمده است.
خالد شیخ محمد و دیگر متهمان در دوره بازداشت در اختیار سازمان سیا بودند و درباره استفاده از روشهای خشن بازجویی از آنها گزارشهای گستردهای منتشر شده است. همین مسئله باعث شده وکلای مدافع درباره قابل قبول بودن بخشی از اعترافات و شواهد موجود در پرونده اعتراض کنند.
در تازهترین تحول، قاضی نظامی پرونده در اواخر اوت ۲۰۲۶ اعترافاتی را که خالد شیخ محمد در سال ۲۰۰۷ در گفتوگو با مأموران افبیآی مطرح کرده بود، از ادله قابل استفاده در دادگاه کنار گذاشت. قاضی تشخیص داد این اظهارات نمیتواند بهعنوان یک اعتراف داوطلبانه مورد استفاده قرار گیرد؛ زیرا پیش از آن، متهم تحت بازجوییهای خشن قرار گرفته بود.
این تصمیم میتواند یکی از ضربههای مهم به پرونده دادستانی باشد و بار دیگر نشان دهد که میراث بازداشتهای پس از ۱۱ سپتامبر هنوز مستقیماً بر روند قضایی این پرونده تأثیر میگذارد.
پرونده شکنجه چه نقشی دارد؟
مسئله شکنجه فقط یک موضوع اخلاقی یا تاریخی نیست؛ در محاکمه ۱۱ سپتامبر مستقیماً به مسئله اعتبار شواهد مربوط میشود.
اگر اعتراف یا اطلاعاتی در شرایطی به دست آمده باشد که متهم پیشتر تحت شکنجه قرار گرفته، دادستانی باید ثابت کند اظهارات مورد استناد مستقل از آن شرایط و به شکل قابل قبول به دست آمده است. همین مسئله سالها باعث برگزاری جلسات مقدماتی و مناقشه بر سر اسناد و شهادتها شده است.
به همین دلیل، قاضی تاریخ ژوئن ۲۰۲۸ را بهجای پیشنهاد دادستان برای آغاز محاکمه در ژانویه ۲۰۲۷ انتخاب کرد. قاضی معتقد بود حجم اختلافات پیش از محاکمه آنقدر زیاد است که رسیدگی سریعتر واقعبینانه نخواهد بود.
توافقی که میتوانست پرونده را تمام کند
یکی دیگر از نقاط عطف پرونده، توافقی بود که در سال ۲۰۲۴ میان دادستانی و خالد شیخ محمد و دو متهم دیگر شکل گرفت.
بر اساس آن توافق، متهمان میتوانستند با پذیرش اتهامات، از خطر مجازات اعدام فرار کنند و به حبس ابد بدون امکان آزادی مشروط محکوم شوند. این توافق پس از سالها مذاکره به دست آمده بود، اما دولت آمریکا با آن مخالفت کرد و در نهایت دادگاه تجدیدنظر فدرال نیز سال بعد مانع اجرای آن شد.
به این ترتیب، توافقی که میتوانست بدون برگزاری یک محاکمه طولانی به بخشی از مناقشه پایان دهد، از بین رفت و پرونده دوباره به مسیر دادگاه نظامی بازگشت.
چرا گوانتانامو همچنان محل محاکمه است؟
انتخاب گوانتانامو نیز بخشی از پیچیدگی تاریخی این پرونده است. آمریکا پس از حملات ۱۱ سپتامبر از این پایگاه برای نگهداری شماری از متهمان جنگ علیه تروریسم استفاده کرد.
اما دادگاههای نظامی گوانتانامو طی سالهای گذشته با انتقادهای گستردهای درباره سرعت رسیدگی، شفافیت و مسائل حقوقی مواجه بودهاند. پرونده خالد شیخ محمد نمونهای از همین مشکلات است؛ زیرا با وجود گذشت بیش از ۲۰ سال از دستگیری او، هنوز حکم نهایی صادر نشده است.
خانواده قربانیان چه میخواهند؟
برای خانواده نزدیک به ۳ هزار قربانی حملات ۱۱ سپتامبر، طولانی شدن پرونده به یکی از تلخترین بخشهای ماجرا تبدیل شده است.
برخی خانوادهها خواهان محاکمه و مجازات اعدام هستند، در حالی که توافق حبس ابد نیز برای شماری دیگر میتوانست راهی برای پایان دادن به انتظار طولانی باشد. اختلاف بر سر مجازات، در کنار اختلافات حقوقی درباره شواهد، باعث شده رسیدن به یک نتیجه نهایی بسیار دشوار شود.
آیا محاکمه ۱۱ سپتامبر بالاخره برگزار میشود؟
در حال حاضر، تاریخ رسمی ۵ ژوئن ۲۰۲۸ تعیین شده است؛ اما تجربه این پرونده نشان میدهد تعیین تاریخ الزاماً به معنای آغاز قطعی محاکمه نیست.
پیش از این نیز برای پرونده زمانبندیهای دیگری تعیین شده بود که عملی نشد. علاوه بر آن، اختلافات مربوط به شواهد، اعترافات، بازداشتهای سیا و درخواستهای دفاعی همچنان ادامه دارد.
به همین دلیل، محاکمه ۱۱ سپتامبر اکنون در نقطهای قرار گرفته که از یک سو قاضی برای آن تاریخ مشخص کرده و از سوی دیگر، موانع حقوقی همچنان میتوانند روند را دوباره متوقف کنند.
بیستوپنج سال پس از حملات، پروندهای که قرار بود یکی از بزرگترین محاکمههای تروریسم در تاریخ آمریکا باشد، هنوز به مرحله صدور حکم نرسیده است. اکنون همه نگاهها به گوانتانامو و سال ۲۰۲۸ دوخته شده؛ جایی که قرار است سرانجام روندی که از سال ۲۰۰۳ آغاز شده، به دادگاه برسد.
