رابطه ایرانیها و عراقیها فقط به سیاست محدود نیست؛ از زیارت و سفر تا تجارت و زندگی روزمره، حضور ایرانیها در عراق سالها بخشی از واقعیت اجتماعی این کشور بوده است.
نظر عراقیها درباره ایرانیها چیست؟
برای فهم نظر عراقیها درباره ایرانیها نمیتوان تنها به یک موضع یا چند پست در شبکههای اجتماعی تکیه کرد. جامعه عراق متنوع است و دیدگاهها درباره ایرانیها نیز یکسان نیست؛ برخی از روابط فرهنگی و مذهبی و حضور گردشگران ایرانی استقبال میکنند، برخی آن را فرصتی اقتصادی میدانند و گروهی نیز درباره نفوذ سیاسی ایران یا برخی رفتارهای گردشگران انتقادهایی دارند.
همین تفاوت دیدگاهها باعث شده رابطه میان دو ملت، فراتر از روابط رسمی دولتها، به موضوعی قابل بحث در شبکههای اجتماعی عراق تبدیل شود.
در برخی بحثهای آنلاین، کاربران عراقی بر اهمیت ارتباط با ایران و سفر میان دو کشور تأکید کردهاند، در حالی که برخی دیگر خواستار آن هستند که روابط عراق با همه کشورها بر اساس منافع ملی عراق تنظیم شود. بنابراین نمیتوان یک دیدگاه واحد را به کل جامعه عراق نسبت داد.
چرا ایرانیها برای عراق اهمیت دارند؟
یکی از مهمترین دلایل، گردشگری مذهبی است.
نجف و کربلا هر سال میزبان میلیونها زائر هستند و ایرانیها بخش مهمی از این جریان را تشکیل میدهند. این حضور فقط به زیارت محدود نمیشود؛ هتلها، رستورانها، فروشگاهها، حملونقل و بسیاری از کسبوکارهای محلی نیز از حضور زائران خارجی تأثیر میپذیرند.
اهمیت اقتصادی این موضوع زمانی بیشتر مشخص شد که تعداد زائران ایرانی کاهش پیدا کرد. در ژانویه ۲۰۲۶، رویترز گزارش داد که تعداد زائران ایرانی در نجف از حدود ۳ هزار تا ۳۵۰۰ نفر در روز در سال ۲۰۲۳، در برخی مقاطع به حدود ۱۰۰ تا ۲۵۰ نفر کاهش یافته بود و این وضعیت به تعطیلی برخی هتلها و فروشگاهها منجر شده بود.
به این ترتیب، برای بخشی از جامعه عراق، ایرانیها فقط گردشگر نیستند؛ حضور آنها بخشی از چرخه اقتصادی شهرهای زیارتی محسوب میشود.
وقتی ایرانیها کمتر به عراق رفتند، چه اتفاقی افتاد؟
جنگ و ناامنی منطقهای در سال ۲۰۲۶ تصویر متفاوتی ایجاد کرد.
در ماه مه، گزارشهایی از نجف و کربلا منتشر شد که نشان میداد کاهش شدید ورود گردشگران خارجی، بهویژه ایرانیها، فعالیت بسیاری از کسبوکارهای وابسته به گردشگری مذهبی را تحت تأثیر قرار داده است. هتلهای خالی و فروشگاههایی که مشتریان همیشگی خود را از دست داده بودند، نشانهای از وابستگی بخشی از اقتصاد محلی به زائران خارجی بود.
اما این کاهش دائمی نماند. با نزدیک شدن به مراسم اربعین، دوباره ورود زائران ایرانی افزایش یافت. در اواخر ژوئیه ۲۰۲۶، نزدیک به ۱۰۰ هزار زائر ایرانی از گذرگاه المنذریه وارد عراق شده بودند و برخی از آنان گفتند جنگ تصمیمشان برای سفر به کربلا را تغییر نداده است.
این اتفاق نشان میدهد پیوند میان دو جامعه، حتی در شرایط بحرانی نیز بهسادگی از بین نمیرود.
آیا عراقیها از حضور گردشگران ایرانی استقبال میکنند؟
در بسیاری از مناطق زیارتی، پاسخ مثبت است؛ بهخصوص زمانی که موضوع از زاویه اقتصادی یا میزبانی از زائران بررسی شود.
اربعین نمونه واضحی از این ارتباط است. میلیونها زائر در این مراسم شرکت میکنند و شبکه بزرگی از موکبهای عراقی به زائران خدمات رایگان ارائه میدهد. گزارشهای امسال نیز از حضور گسترده زائران ایرانی و استقبال داوطلبان عراقی از آنان خبر میدهد.
در چنین فضایی، رابطه میان ایرانی و عراقی الزاماً رابطهای میان دو دولت نیست؛ بلکه میتواند رابطه میان صاحب هتل و مسافر، فروشنده و مشتری، راننده و زائر یا خانوادههایی باشد که در مسیر زیارت با یکدیگر آشنا میشوند.
همین ارتباطهای روزمره، تصویر متفاوتی از روابط دو ملت ایجاد میکند.
چه انتقادهایی درباره ایرانیها مطرح میشود؟
در کنار دیدگاههای مثبت، انتقاد نیز وجود دارد.
یکی از موضوعات مورد بحث در فضای اجتماعی عراق، نگرانی درباره نفوذ سیاسی ایران و وابستگی برخی گروههای عراقی به تهران است. در برخی بحثهای آنلاین، کاربران عراقی تأکید کردهاند که عراق نباید به میدان رقابت قدرتهای خارجی تبدیل شود و منافع کشور باید در اولویت قرار گیرد.
این انتقاد لزوماً به معنای مخالفت با مردم ایران یا گردشگران ایرانی نیست. در بسیاری از موارد، کاربران میان ایرانیها بهعنوان مردم یک کشور و سیاستهای جمهوری اسلامی تفاوت قائل میشوند.
همین تفکیک برای درک نظر عراقیها درباره ایرانیها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نگاه اجتماعی به یک ملت الزاماً با نگاه سیاسی به دولت آن کشور یکسان نیست.
آیا جنگ نگاه عراقیها به ایرانیها را تغییر داده است؟
جنگ اخیر، بدون تردید فضای عمومی منطقه را تحت تأثیر قرار داده است؛ اما شواهد موجود نشان نمیدهد که بتوان از یک تغییر واحد در نگاه همه عراقیها سخن گفت.
برای برخی، افزایش تنش میان ایران و آمریکا نگرانی درباره امنیت عراق را بیشتر کرده است. برای برخی دیگر، این بحران اهمیت حفظ روابط اجتماعی و مذهبی میان دو ملت را برجستهتر کرده است.
حتی در شرایط جنگی نیز ورود زائران ایرانی به عراق برای اربعین ادامه پیدا کرد. برخی زائران ایرانی در گفتوگو با رسانههای محلی اعلام کردند که جنگ مانع سفرشان نشده و هدف اصلی آنها همچنان زیارت بوده است.
از سوی دیگر، حضور گسترده عراقیها در خدماترسانی به زائران نشان میدهد که بخش مهمی از این رابطه همچنان بر تعامل اجتماعی و مذهبی استوار است.
ایرانیها در نگاه عراقیها؛ همسایه، زائر یا عامل اقتصادی؟
شاید پاسخ واقعی این سؤال، ترکیبی از همه این موارد باشد.
ایرانی برای یک صاحب فروشگاه در نجف ممکن است مشتری باشد؛ برای یک خانواده عراقی، زائری باشد که از شهر آنها عبور میکند؛ برای کاربر دیگری در شبکههای اجتماعی، شهروند کشوری همسایه باشد و برای فرد دیگری، موضوعی سیاسی و مرتبط با نفوذ منطقهای تهران.
بنابراین، نظر عراقیها درباره ایرانیها را نمیتوان در یک جمله خلاصه کرد.
رابطه دو ملت در طول سالهای گذشته به اندازهای گسترده شده که اقتصاد، مذهب، سفر، فرهنگ و سیاست را همزمان دربر گرفته است. شاید کاهش ورود ایرانیها به عراق در مقاطع بحرانی، بیش از هر چیز نشان داد که حضور آنان تا چه اندازه در زندگی برخی شهرهای عراق محسوس است.
اما پرسش همچنان باقی است:
اگر سیاست را کنار بگذاریم، عراقیها واقعاً ایرانیها را چگونه میبینند؛ بهعنوان همسایه، زائر، مشتری یا بخشی از یک رابطه قدیمی میان دو ملت؟
برای دیدن روایتها و واکنشهای مختلف عراقیها، گزارش کامل ایران از لنز جهان را بخوانید.
