وجود آزمایشگاه‌های تحقیقاتی در اوکراین، همکاری این کشور با آمریکا و ادعاهای مربوط به منشأ ویروس کرونا، بار دیگر یک پرسش جنجالی را مطرح کرده است: آیا واقعاً میان این مراکز و همه‌گیری کووید-۱۹ ارتباطی وجود دارد؟
کرونا آزمایشگاه‌های اوکراین؛ واقعیت پشت یک ادعای جنجالی چیست؟
پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، موضوع آزمایشگاه‌های زیستی این کشور به یکی از محورهای مناقشه میان مسکو و واشنگتن تبدیل شد. مقام‌های روسیه ادعا کردند که آمریکا در اوکراین از فعالیت‌های بیولوژیکی خطرناک حمایت می‌کند؛ ادعایی که به‌سرعت در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی گسترش یافت.
در مقابل، وزارت دفاع آمریکا اعلام کرد که همکاری این کشور با اوکراین در چارچوب برنامه کاهش تهدیدات زیستی و با هدف ارتقای ایمنی آزمایشگاه‌های بهداشت عمومی، شناسایی بیماری‌ها و مقابله با شیوع عفونت‌ها انجام شده است.
وجود آزمایشگاه‌های تحقیقاتی و بهداشت عمومی در اوکراین واقعیت دارد؛ اما وجود چنین مراکزی به‌خودی‌خود نشانه فعالیت نظامی یا تولید سلاح بیولوژیکی نیست. وزارت دفاع آمریکا در گزارش رسمی خود تأکید کرده است که اوکراین برنامه تسلیحات بیولوژیکی ندارد. سازمان ملل نیز در مارس ۲۰۲۲ اعلام کرد که از وجود چنین برنامه‌ای در این کشور اطلاعی ندارد.
بنابراین، باید میان همکاری‌های آزمایشگاهی، تحقیقات پزشکی و ادعای ساخت سلاح بیولوژیکی تفاوت قائل شد؛ سه موضوعی که در بسیاری از روایت‌های سیاسی به‌صورت یکسان مطرح شده‌اند.
چرا نام آزمایشگاه‌های اوکراین به ویروس کرونا گره خورد؟
یکی از دلایل انتشار این ادعاها، سابقه همکاری آمریکا و اوکراین در زمینه امنیت زیستی بود. این همکاری‌ها از سال ۲۰۰۵ آغاز شده و بخشی از برنامه‌ای گسترده‌تر برای کاهش خطر انتشار عوامل بیماری‌زا در کشورهای شوروی سابق محسوب می‌شد.
در جریان همه‌گیری کووید-۱۹، برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی و چهره‌های سیاسی تلاش کردند میان این همکاری‌ها و منشأ ویروس SARS-CoV-2 ارتباط برقرار کنند. در بعضی روایت‌ها حتی ادعا شد که ویروس ابتدا در آزمایشگاه‌های اوکراین ساخته شده و سپس به ووهان چین منتقل شده است.
اما برای چنین ادعایی باید شواهدی مانند داده‌های ژنتیکی، اسناد تحقیقاتی، نمونه‌های زیستی و مدارک قابل بررسی از زنجیره انتقال ویروس وجود داشته باشد. تاکنون هیچ مدرک علمی معتبر و مستقلی ارائه نشده است که نشان دهد ویروس کرونا در آزمایشگاه‌های اوکراین ساخته شده یا از این کشور به چین منتقل شده است.
در واقع، بحث درباره منشأ کووید-۱۹ با موضوع آزمایشگاه‌های اوکراین دو پرونده متفاوت است و ترکیب آن‌ها بدون ارائه شواهد، نمی‌تواند یک نتیجه علمی معتبر ایجاد کند.
آیا ویروس کرونا واقعاً در آزمایشگاه ساخته شد؟
بحث منشأ ویروس کرونا همچنان یکی از موضوعات حل‌نشده در تحقیقات علمی است. دو فرضیه اصلی در این زمینه مطرح هستند: انتقال طبیعی ویروس از حیوان به انسان و احتمال وقوع یک حادثه مرتبط با آزمایشگاه.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش منتشرشده در ۲۷ ژوئن ۲۰۲۵ اعلام کرد که وزن شواهد علمی موجود بیشتر از فرضیه انتقال طبیعی ویروس از حیوان به انسان حمایت می‌کند؛ با این حال، به دلیل نبود برخی اطلاعات ضروری، احتمال حادثه آزمایشگاهی نیز به‌طور کامل کنار گذاشته نشده است.
گروه مشاوره علمی سازمان جهانی بهداشت برای منشأ عوامل بیماری‌زا (SAGO) تأکید کرد که اطلاعات مربوط به نمونه‌های اولیه ویروس، حیوانات فروخته‌شده در بازارهای ووهان و شرایط ایمنی آزمایشگاه‌های مرتبط برای تکمیل بررسی‌ها کافی نبوده است.
نکته مهم این است که احتمال وقوع یک حادثه آزمایشگاهی با ادعای ساخت عمدی ویروس تفاوت دارد. همچنین هیچ نتیجه علمی معتبری وجود ندارد که ثابت کند SARS-CoV-2 به‌عنوان یک سلاح بیولوژیکی طراحی شده است.
چرا آمریکا و روسیه بر سر آزمایشگاه‌ها اختلاف دارند؟
موضوع آزمایشگاه‌های زیستی اوکراین تنها یک بحث پزشکی نیست؛ بلکه بخشی از رقابت سیاسی و امنیتی میان روسیه و آمریکا نیز محسوب می‌شود.
واشنگتن می‌گوید همکاری با مراکز تحقیقاتی اوکراین برای جلوگیری از انتشار بیماری‌های خطرناک، حفاظت از سلامت عمومی و کاهش خطر سوءاستفاده از عوامل بیماری‌زا انجام شده است.
در مقابل، مسکو بارها درباره ماهیت این همکاری‌ها ابراز نگرانی کرده و آن‌ها را در چارچوب تهدیدات امنیتی علیه روسیه مطرح کرده است. این اختلاف در جریان جنگ اوکراین شدت بیشتری گرفت و موضوع آزمایشگاه‌ها به ابزاری برای جنگ روایت‌ها تبدیل شد.
با این حال، طرح اتهام سیاسی به‌تنهایی جایگزین تحقیقات مستقل و شواهد قابل راستی‌آزمایی نمی‌شود. برای اثبات وجود یک برنامه تسلیحاتی، باید اسناد و مدارک مشخصی ارائه شود که ماهیت فعالیت‌ها و اهداف آن‌ها را نشان دهد.
آیا پرونده منشأ کرونا هنوز بسته نشده است؟
با وجود گذشت چندین سال از آغاز همه‌گیری، منشأ دقیق ویروس کرونا همچنان به‌طور قطعی مشخص نشده است. سازمان جهانی بهداشت خواستار دسترسی به اطلاعات بیشتر درباره نمونه‌های اولیه، تحقیقات انجام‌شده و شرایط ایمنی مراکز آزمایشگاهی شده است.
این وضعیت به معنای تأیید تمام فرضیه‌های مطرح‌شده نیست؛ بلکه نشان می‌دهد بخشی از داده‌های مورد نیاز برای رسیدن به نتیجه قطعی هنوز در دسترس پژوهشگران قرار نگرفته است.
در نهایت، ارتباط ادعایی میان کرونا و آزمایشگاه‌های اوکراین همچنان فاقد شواهد علمی معتبر است. آنچه تاکنون می‌دانیم، وجود همکاری‌های تحقیقاتی و بهداشتی در اوکراین و ادامه اختلاف‌نظر درباره منشأ کووید-۱۹ است؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که ویروس در این آزمایشگاه‌ها ساخته شده یا از آنجا به جهان گسترش یافته است.
