رایزنی تهران مسقط با محور جلوگیری از شعلهور شدن دوباره جنگ، ایجاد چارچوب امنیتی منطقهای و تقویت ارتباطات اقتصادی میان آسیای مرکزی و خلیج فارس انجام شد.
تلاش تهران و مسقط برای جلوگیری از بازگشت جنگ
سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به عمان در شرایطی انجام شد که تحولات امنیتی منطقه و نگرانیها درباره احتمال ازسرگیری درگیریهای نظامی همچنان بر محاسبات سیاسی کشورهای منطقه تأثیر میگذارد. عراقچی پس از دیدار با مقامهای عمانی اعلام کرد که دو طرف درباره روابط دوجانبه، تحولات منطقه، آنچه او «تجاوز آمریکا» خواند و تلاشها برای جلوگیری از شعلهور شدن دوباره جنگ گفتوگو کردهاند.
وزیر امور خارجه ایران در تشریح نتایج این سفر گفت دیدگاههای تهران و مسقط درباره مسائل مطرحشده به یکدیگر نزدیک است. او همچنین از نقش عمان در دیپلماسی منطقهای و حلوفصل منازعات قدردانی کرد و بر ضرورت تداوم تلاشهای دیپلماتیک تأکید داشت.
اهمیت این اظهارات در آن است که تهران در شرایط حساس منطقهای، همچنان بر حفظ ارتباط با کشورهایی تأکید میکند که امکان گفتوگو با طرفهای مختلف را دارند. عمان از جمله این کشورهاست که طی سالهای گذشته تلاش کرده روابط خود را با بازیگران رقیب حفظ کند و در پروندههای اختلافبرانگیز، کانالهای ارتباطی را باز نگه دارد.
با این حال، نباید از اظهارات عراقچی نتیجه گرفت که توافق مشخصی برای جلوگیری از جنگ حاصل شده است. آنچه تاکنون اعلام شده، انجام رایزنی و تبادل دیدگاه درباره راههای مهار تنش است و جزئیات توافق اجرایی، تضمینهای امنیتی یا تعهدات مشخصی از سوی طرفها منتشر نشده است.
رایزنی تهران مسقط و جایگاه عمان در دیپلماسی منطقهای
عمان به دلیل موقعیت جغرافیایی و رویکرد دیپلماتیک خود، جایگاه مهمی در معادلات خلیج فارس دارد. این کشور در نزدیکی تنگه هرمز قرار گرفته و با ایران، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و قدرتهای بینالمللی روابط سیاسی و اقتصادی برقرار کرده است. چنین موقعیتی به مسقط امکان میدهد در برخی بحرانها نقش تسهیلکننده گفتوگو و انتقال پیام میان طرفهای مختلف را ایفا کند.
نقش عمان در دیپلماسی منطقهای صرفاً به روابط دوجانبه با ایران محدود نیست. این کشور همواره بر مذاکره، کاهش اختلافات و جلوگیری از گسترش بحرانها تأکید کرده است. از همین رو، ادامه ارتباط تهران و مسقط میتواند برای حفظ مسیرهای سیاسی در شرایط افزایش تنش اهمیت داشته باشد.
در چارچوب رایزنی تهران مسقط، موضوع جلوگیری از بازگشت درگیریها اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هرگونه تشدید بحران در خلیج فارس میتواند پیامدهایی برای امنیت دریایی، تجارت بینالمللی و بازار انرژی به همراه داشته باشد. تنگه هرمز یکی از مسیرهای مهم انتقال انرژی در جهان است و بیثباتی در این محدوده میتواند نگرانی کشورهای واردکننده انرژی و فعالان اقتصادی را افزایش دهد.
با وجود این، ظرفیت میانجیگری عمان به میزان پذیرش نقش این کشور از سوی بازیگران درگیر وابسته است. همچنین اختلاف در ارزیابی تهدیدها و نبود اعتماد کافی میان طرفها میتواند مانع تبدیل رایزنیهای سیاسی به توافقهای پایدار شود. بنابراین، اهمیت سفر عراقچی را باید در تداوم ارتباطات دیپلماتیک و تلاش برای مدیریت بحران ارزیابی کرد.
چارچوب امنیتی مستقل؛ محور مهم مذاکرات ایران و عمان
یکی دیگر از موضوعات مهم مطرحشده در این سفر، بررسی امکان ایجاد یک چارچوب امنیتی مستقل و منطقهای بود. عراقچی اعلام کرد که گفتوگوهای سازندهای در این زمینه انجام شده و دیدگاه تأمین امنیت از داخل منطقه و بدون مداخله خارجی بیش از گذشته تقویت شده است.
این موضع بازتابدهنده یکی از رویکردهای اصلی سیاست خارجی ایران در قبال امنیت خلیج فارس است. تهران معتقد است کشورهای منطقه باید سهم بیشتری در تأمین امنیت جمعی داشته باشند و به جای اتکای گسترده به قدرتهای خارجی، از طریق گفتوگو و همکاری منطقهای اختلافات خود را مدیریت کنند.
با این حال، تحقق چنین پیشنهادی آسان نیست. کشورهای حاشیه خلیج فارس درباره نوع تهدیدهای امنیتی، مناسبات دفاعی با قدرتهای خارجی و اولویتهای سیاست خارجی خود دیدگاههای متفاوتی دارند. همین تفاوتها باعث میشود ایجاد یک سازوکار امنیتی مشترک به مذاکرات طولانی و اعتمادسازی میان دولتها نیاز داشته باشد.
در حال حاضر، اطلاعات منتشرشده درباره این موضوع بیشتر به اصل گفتوگو و نزدیکی دیدگاههای اعلامشده از سوی عراقچی مربوط است. هنوز ساختار پیشنهادی، کشورهای عضو، نحوه تصمیمگیری یا زمان اجرای چنین چارچوبی مشخص نشده است. ازاینرو، نمیتوان مذاکرات انجامشده را به معنای شکلگیری یک پیمان امنیتی جدید تلقی کرد.
نشست سهجانبه ایران، عمان و ازبکستان؛ تمرکز بر ترانزیت
بخش دیگری از برنامه دیپلماتیک عراقچی در مسقط به نشست سهجانبه با وزیران امور خارجه عمان و ازبکستان اختصاص داشت. این نشست با حضور سید بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، عباس عراقچی و بختیار سعیدوف، وزیر امور خارجه ازبکستان برگزار شد.
بر اساس گزارش وزارت امور خارجه عمان، سه طرف درباره گسترش همکاریهای سیاسی، اقتصادی، تجاری و سرمایهگذاری تبادل نظر کردند. حملونقل زمینی، ترانزیت و خدمات لجستیکی نیز از محورهای اصلی این گفتوگوها بود. مقامهای ازبکستانی نیز بر توسعه روابط تجاری و استفاده مؤثرتر از ظرفیتهای ترانزیتی تأکید کردند.
عراقچی با اشاره به موقعیت جغرافیایی سه کشور گفت ازبکستان در آسیای مرکزی و عمان در منطقه خلیج فارس قرار دارد و ایران میتواند حلقه اتصال میان این دو منطقه باشد. این موضوع از نظر اقتصادی اهمیت دارد؛ زیرا کشورهای آسیای مرکزی برای دسترسی به بازارهای جهانی به مسیرهای حملونقل متنوع و مطمئن نیاز دارند.
ازبکستان بهعنوان کشوری محصور در خشکی، برای توسعه صادرات و واردات خود به مسیرهای ارتباطی با کشورهای ساحلی وابسته است. در مقابل، ایران با برخورداری از موقعیت جغرافیایی میان آسیای مرکزی و آبهای جنوبی، ظرفیت ایفای نقش در شبکههای حملونقل منطقهای را دارد. عمان نیز با بنادر و موقعیت دریایی خود میتواند در اتصال مسیرهای زمینی به شبکه تجارت دریایی مشارکت کند.
البته تبدیل این ظرفیت جغرافیایی به دستاورد اقتصادی به توسعه زیرساختها، هماهنگی گمرکی، کاهش موانع اداری و توافقهای اجرایی نیاز دارد. بنابراین، ادامه مذاکرات سهجانبه میتواند زمینه همکاریهای بیشتر را فراهم کند، اما نتایج عملی آن به تصمیمهای بعدی دولتها وابسته خواهد بود.
آیا دیپلماسی منطقهای میتواند به ثبات پایدار منجر شود؟
مجموع محورهای مطرحشده در سفر عراقچی نشان میدهد که تهران تلاش دارد همزمان دو مسیر را دنبال کند: نخست، استفاده از ظرفیت دیپلماسی منطقهای برای جلوگیری از تشدید تنشهای امنیتی و دوم، گسترش همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی با کشورهای همسایه.
رایزنی تهران مسقط از این منظر اهمیت دارد که مسائل امنیتی و اقتصادی را در کنار یکدیگر قرار میدهد. کاهش تنشها میتواند زمینه فعالیت تجاری و توسعه مسیرهای حملونقل را تقویت کند و همکاری اقتصادی نیز ممکن است انگیزه بیشتری برای حفظ ثبات و ادامه ارتباطات سیاسی ایجاد کند.
با این حال، موفقیت این رویکرد به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله آمادگی بازیگران منطقهای برای گفتوگو، کاهش اختلافات سیاسی، تأمین امنیت مسیرهای تجاری و تبدیل توافقهای اولیه به برنامههای اجرایی.
در نهایت، سفر وزیر امور خارجه ایران به عمان را میتوان تلاشی برای حفظ کانالهای دیپلماتیک، بررسی ایده امنیت منطقهای و تقویت ارتباط اقتصادی میان خلیج فارس و آسیای مرکزی ارزیابی کرد. پرسش اصلی این است که آیا این گفتوگوها در ادامه به سازوکارهای عملی برای کاهش تنش و توسعه همکاری تبدیل خواهند شد یا در سطح رایزنیهای سیاسی باقی میمانند.








