ادعای تبدیل موی زائران به فرش در عربستان توجه کاربران را جلب کرده است؛ اما بررسی منابع رسمی و پژوهشی نشان میدهد واقعیت این داستان با روایت وایرالشده تفاوت دارد.
موی زائران در عربستان از کجا میآید؟
کوتاه کردن یا تراشیدن مو بخشی از مناسک حج و عمره است و به همین دلیل، با توجه به تعداد بسیار زیاد زائران، مقدار قابلتوجهی مو پس از پایان مناسک باقی میماند.
عربستان نیز برای ارائه خدمات مربوط به این مرحله از مناسک، زیرساختهای مشخصی ایجاد کرده است. برای نمونه، در سال ۲۰۲۶ خدمات رایگان «تحلل» در مسجدالحرام برای کوتاه کردن مو توسعه یافت و ظرفیت آن برای خدمترسانی به حدود ۱۲۰ هزار زائر در موسم حج افزایش پیدا کرد.
همین واقعیت باعث شده موضوع موی زائران در عربستان بار دیگر مورد توجه قرار بگیرد؛ اما یک ادعای بسیار متفاوت نیز در شبکههای اجتماعی مطرح شده است: اینکه این موها جمعآوری شده و در تولید فرش یا سجاده مورد استفاده قرار میگیرند.
آیا این ادعا واقعاً درست است؟
آیا موی زائران در عربستان به فرش تبدیل میشود؟
بررسی منابع رسمی سعودی که درباره بازیافت پسماندهای حج منتشر شدهاند، تصویر متفاوتی ارائه میدهد.
در برنامه «إحرام مستدام»، مقامهای سعودی اعلام کردهاند که پارچههای اضافی احرام، فرش و کیفهای مورد استفاده زائران جمعآوری، تفکیک و برای بازیافت و توزیع مجدد آماده میشوند. در توضیحات رسمی این طرح، صحبت از بازیافت منسوجات زائران است، نه تبدیل موهای آنان به فرش.
بنابراین، باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: بازیافت منسوجات باقیمانده از زائران یک طرح رسمی و مستند است؛ اما ادعای اینکه موی زائران در عربستان به ماده اولیه فرش تبدیل میشود، در منابع رسمی بررسیشده تأیید نشده است.
این تفاوت مهم است، زیرا یک روایت وایرال میتواند دو واقعیت جداگانه را به یک داستان واحد تبدیل کند.
پس فرشهای عربستان از چه چیزی ساخته میشوند؟
فرشهای مورد استفاده در مسجدالحرام و مسجدالنبی بخشی از یک سیستم بزرگ و تخصصی نگهداری و خدماترسانی هستند.
برای نمونه، اداره امور مسجدالحرام و مسجدالنبی در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد حدود ۵۸ هزار فرش در بخشهای مختلف دو مسجد توزیع شده است. همچنین این فرشها با استانداردهای مشخص تولید میشوند و بهطور مداوم تمیز، ضدعفونی و تعویض میشوند.
منابع رسمی درباره فرشهای مسجدالنبی نیز از فرشهای بافتهشده و ضخیم با مشخصات فنی مشخص صحبت میکنند و توضیح میدهند که برای هر فرش، فرایندهای منظم نظافت، ضدعفونی و نگهداری انجام میشود.
در نتیجه، اطلاعات رسمی موجود از این ادعا که فرشهای مورد استفاده در حرمها از موی زائران ساخته شدهاند، پشتیبانی نمیکند.
آیا بازیافت موی زائران اصلاً ممکن است؟
اینجا داستان جالبتر میشود.
از نظر علمی، موی انسان میتواند بهعنوان یک ماده قابل بازیافت مورد بررسی قرار گیرد. مو عمدتاً از کراتین تشکیل شده و پژوهشهایی درباره استفاده مجدد از آن در محصولات مختلف انجام شده است.
حتی یک پژوهش دانشگاهی در عربستان در سال ۲۰۲۵ بهطور مشخص امکان جمعآوری موی زائران حج و عمره و استفاده از آن برای تولید ابزارهای زیبایی پایدار، از جمله برسهای آرایشی، را بررسی کرده است. این پژوهش همچنین به طراحی دستگاهی برای جمعآوری و استریل کردن مو اشاره دارد.
اما این نکته بسیار مهم است: پژوهش درباره امکان بازیافت موی زائران، به معنای وجود یک کارخانه تولید فرش از این موها نیست.
یعنی ممکن است از نظر علمی بتوان برای موهای جمعآوریشده کاربردهای جدید پیدا کرد، اما این با ادعای استفاده از آنها در تولید فرش تفاوت دارد.
چرا موی زائران در عربستان به موضوعی وایرال تبدیل شد؟
دلیل اصلی احتمالاً ترکیب چند عنصر جذاب برای شبکههای اجتماعی است.
از یک طرف، حج و عمره هر سال میلیونها زائر را به عربستان میآورد. از طرف دیگر، کوتاه کردن مو بخش مشخصی از مناسک است. وقتی این موضوع با مفهوم «بازیافت» ترکیب شود، داستانی غیرعادی شکل میگیرد که بهراحتی قابلیت وایرال شدن دارد.
اما شبکههای اجتماعی معمولاً میان «ایده پژوهشی»، «طرح آزمایشی» و «پروژه صنعتی» تفاوتی قائل نمیشوند.
در نتیجه ممکن است یک تحقیق دانشگاهی درباره بازیافت مو، در مرحله بازنشر به ادعایی تبدیل شود که یک کشور یا کارخانه مشخص در حال تولید محصولات گسترده از آن ماده است.
در مورد موی زائران در عربستان نیز دقیقاً همین مسئله اهمیت دارد.
عربستان واقعاً چه چیزهایی را بازیافت میکند؟
آنچه بهصورت رسمی مستند شده، تمرکز بر بازیافت منسوجات و کاهش پسماندهای حاصل از حضور زائران است.
طرح «إحرام مستدام» برای جمعآوری و تفکیک احرامهای اضافی، فرشها و کیفها طراحی شده و هدف آن تبدیل این مواد به محصولات پایدار و استفاده مجدد از آنهاست.
همچنین در اسناد رسمی مربوط به پایداری حج، تأکید شده که این طرح بخشی از تلاش گستردهتر برای کاهش تولید زباله و استفاده مجدد از مواد مصرفشده توسط زائران است.
بنابراین، عربستان واقعاً در حال توسعه برنامههای مربوط به اقتصاد چرخشی و مدیریت پسماند حج است؛ اما این موضوع نباید بهاشتباه به معنای «تولید فرش از موی زائران» تعبیر شود.
موی زائران در عربستان؛ واقعیت یا شایعه؟
آنچه تاکنون میتوان بر اساس منابع قابل استناد گفت، این است که جمعآوری مو پس از مناسک یک واقعیت است و حتی پژوهشهایی درباره بازیافت آن انجام شده است.
اما برای ادعای اینکه موی زائران در عربستان بهطور گسترده وارد کارخانههای فرش شده یا در ساخت سجادههای مورد استفاده در حرمها به کار میرود، مدرک رسمی قابل اتکایی پیدا نمیشود.
در مقابل، منابع رسمی بهوضوح درباره بازیافت منسوجات زائران، از جمله احرام و فرش، صحبت میکنند.
پس داستان واقعی شاید از آنچه در شبکههای اجتماعی گفته میشود، جذابتر باشد: عربستان در حال آزمایش و توسعه روشهای مختلف برای تبدیل پسماند حج به منابع قابل استفاده است، و حتی موی انسان نیز در پژوهشهای مرتبط با اقتصاد چرخشی مورد توجه قرار گرفته است.
اما هنوز فاصله زیادی میان یک پژوهش درباره بازیافت مو و ادعای تولید فرش از موی زائران وجود دارد.
مطالعه بيشتر : بهترین سرآشپزهای ایرانی را بشناسید
موی زائران در عربستان؛ به فرش میرسد؟
تا اینجا، پاسخ بر اساس منابع رسمی: مدرکی برای تأیید این ادعا وجود ندارد.
اما همین موضوع یک سؤال جذابتر ایجاد میکند:
اگر موی میلیونها زائر قرار باشد روزی به یک ماده قابل استفاده تبدیل شود، چه چیزی میتوان از آن ساخت؟ و آیا آینده بازیافت در حج میتواند چیزی بسیار متفاوت از آنچه امروز تصور میکنیم باشد؟
