در حالی که عربستان از کشف ذخایر عظیم سنگ معدن اورانیوم خبر داده، عربستان دنبال اورانیوم حالا در کنار توافق هستهای با آمریکا به موضوعی حساس در خاورمیانه تبدیل شده است.
عربستان دنبال اورانیوم در مدینه
عربستان سعودی روز دوشنبه اعلام کرد حدود ۱۱۰ میلیون تن سنگ معدن حاوی اورانیوم در منطقه مدینه کشف کرده است. این خبر را وزیر انرژی عربستان در جریان نشست عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین اعلام کرد و تلویزیون دولتی این کشور نیز آن را منتشر کرد.
این کشف از آن جهت اهمیت دارد که ریاض در سالهای اخیر برنامه گستردهای برای توسعه انرژی هستهای غیرنظامی دنبال کرده است. عربستان میخواهد بخشی از نیاز آینده خود به انرژی را از طریق نیروگاههای هستهای تأمین کند و همزمان ظرفیتهای داخلی مرتبط با چرخه سوخت هستهای را توسعه دهد.
اما وجود ذخایر اورانیوم بهخودیخود به معنای داشتن سلاح هستهای یا حتی توانایی ساخت آن نیست. اورانیوم استخراجشده ابتدا باید فرآوری شود و برای استفاده در نیروگاهها نیز به مراحل مختلف تبدیل و در صورت نیاز غنیسازی شود.
توافق هستهای آمریکا و عربستان چه میگوید؟
اهمیت خبر کشف اورانیوم زمانی بیشتر میشود که آن را کنار توافق هستهای واشنگتن و ریاض قرار دهیم.
آمریکا و عربستان در ژوئیه ۲۰۲۶ یک توافق همکاری هستهای غیرنظامی موسوم به توافق ۱۲۳ امضا کردند. این توافق چارچوب قانونی همکاری چنددههای دو کشور در زمینه انرژی هستهای و حضور شرکتهای آمریکایی در برنامه هستهای عربستان را فراهم میکند.
بر اساس متن و تحلیلهای منتشرشده درباره توافق، مسیر بررسی امکان غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان نیز باز گذاشته شده است. انجمن کنترل تسلیحات گزارش داده که توافق میتواند امکان غنیسازی تا سطح ۲۰ درصد را پس از یک مطالعه مشترک فراهم کند؛ البته جزئیات نحوه اجرای چنین برنامهای هنوز کاملاً مشخص نیست.
همین بخش از توافق باعث نگرانی کارشناسان عدم اشاعه هستهای شده است.
چرا غنیسازی حساس است؟
اورانیوم طبیعی مستقیماً قابل استفاده بهعنوان سوخت بسیاری از نیروگاههای هستهای نیست و برای برخی کاربردهای غیرنظامی باید درصد ایزوتوپ اورانیوم-۲۳۵ آن افزایش پیدا کند.
غنیسازی در سطوح پایین میتواند برای تولید سوخت نیروگاههای هستهای استفاده شود؛ اما همان فناوری در صورت ادامه غنیسازی تا سطوح بسیار بالاتر میتواند برای تولید مواد مورد نیاز سلاح هستهای نیز به کار رود.
به همین دلیل، مسئله اصلی درباره عربستان دنبال اورانیوم فقط مقدار ذخایر کشفشده نیست؛ بلکه این پرسش مطرح است که ریاض در آینده چه میزان از چرخه سوخت هستهای را میخواهد در داخل کشور در اختیار داشته باشد.
تفاوت عربستان با امارات چیست؟
یکی از دلایل نگرانی کارشناسان، مقایسه توافق جدید عربستان با توافق هستهای آمریکا و امارات است.
امارات متحده عربی در توافق هستهای سال ۲۰۰۹ با آمریکا متعهد شد غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری سوخت مصرفشده را انجام ندهد؛ تعهدی که بعدها به یکی از نمونههای مهم سیاست عدم اشاعه آمریکا تبدیل شد.
اما توافق جدید واشنگتن و ریاض چنین ممنوعیت صریحی را در همان قالب ندارد و امکان بررسی غنیسازی داخلی را باز گذاشته است.
همین تفاوت باعث شده برخی کارشناسان هشدار دهند که انتقال فناوری مرتبط با غنیسازی به عربستان میتواند الگوی تازهای در منطقه ایجاد کند.
آمریکا چه میداند و چرا نگران است؟
واشنگتن از یک سو توافق هستهای با عربستان را ابزاری برای توسعه انرژی پاک، ایجاد بازار برای شرکتهای آمریکایی و تقویت روابط راهبردی با ریاض معرفی میکند. وزارت انرژی آمریکا نیز تأکید کرده که این همکاری با هدف تقویت ایمنی، امنیت هستهای و عدم اشاعه انجام میشود.
اما از سوی دیگر، منتقدان میگویند نبود برخی سازوکارهای نظارتی سختگیرانه میتواند نگرانیهای جدی ایجاد کند. برای نمونه، توافق عربستان الزام مشابه «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی را که امکان بازرسیهای گستردهتر و سرزدهتر را فراهم میکند، در بر ندارد.
این موضوع بهخصوص به دلیل سابقه رقابت هستهای ایران و عربستان حساس است.
پای ایران هم وسط است؟
بله؛ و همین موضوع یکی از مهمترین ابعاد ماجراست.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، پیشتر گفته بود اگر ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند، عربستان نیز نمیتواند خود را از چنین رقابتی کنار بکشد. به همین دلیل، هرگونه افزایش ظرفیت غنیسازی عربستان میتواند در تهران با دقت زیادی دنبال شود.
در شرایطی که پرونده هستهای ایران همچنان یکی از اصلیترین موضوعات امنیتی خاورمیانه است، ایجاد ظرفیت جدید غنیسازی در عربستان میتواند نگرانی درباره شکلگیری یک رقابت هستهای منطقهای را افزایش دهد.
آیا کشف اورانیوم یعنی عربستان به بمب نزدیک شده است؟
نه.
کشف ذخایر اورانیوم بهتنهایی هیچ اثباتی درباره برنامه تسلیحات هستهای عربستان نیست. بسیاری از کشورهای دارای برنامه هستهای غیرنظامی، ذخایر اورانیوم دارند و از آن برای تولید سوخت نیروگاهها استفاده میکنند.
مسئله زمانی حساستر میشود که استخراج اورانیوم با ایجاد تأسیسات فرآوری، غنیسازی و بازفرآوری در داخل کشور همراه شود.
بنابراین خبر تازه درباره ذخایر اورانیوم عربستان باید در کنار توافق هستهای واشنگتن و ریاض و برنامه بلندمدت این کشور برای ایجاد صنعت هستهای بررسی شود.
در نهایت، عربستان دنبال اورانیوم بودن لزوماً به معنای حرکت به سمت سلاح هستهای نیست؛ اما ترکیب ذخایر عظیم اعلامشده، امکان بررسی غنیسازی و کاهش برخی محدودیتهای مورد انتظار آمریکا، پرونده هستهای ریاض را به یکی از حساسترین موضوعات جدید خاورمیانه تبدیل کرده است.
