هشدار مسعود نیلی درباره اقتصاد ایران دوباره مورد توجه قرار گرفته؛ اما پشت این هشدارها چه میگذرد و اقتصاد ایران تا چه اندازه به یک نقطه بحرانی نزدیک شده است؟
هشدار مسعود نیلی از کجا شروع شد؟
مسعود نیلی، اقتصاددان و استاد دانشگاه صنعتی شریف، در ماههای اخیر بارها درباره وضعیت اقتصاد ایران و پیامدهای ادامه روندهای فعلی هشدار داده است. سخنان او تنها به افزایش قیمتها محدود نمیشود؛ بلکه مجموعهای از مشکلات شامل تورم، کاهش قدرت خرید، ضعف سرمایهگذاری، بیکاری و افزایش نااطمینانی را در بر میگیرد.
در یکی از مهمترین اظهارات اخیر، نیلی وضعیت اقتصاد ایران را فراتر از یک دوره معمول تورمی توصیف کرد و گفت اقتصاد کشور از مرحله «تورم مزمن» عبور کرده و وارد دورهای از تورم شدید شده است. او همچنین از قرار گرفتن ایران در «ایستگاه پیش از ابرتورم» سخن گفته است؛ تعبیری که توجه زیادی در فضای اقتصادی و رسانهای ایران ایجاد کرد.
اما منظور از این هشدار چیست؟ آیا اقتصاد ایران واقعاً به مرحلهای رسیده که باید منتظر یک بحران بزرگتر بود؟
چرا نیلی درباره آینده اقتصاد ایران نگران است؟
یکی از محورهای اصلی تحلیلهای نیلی، ترکیب چند مشکل اقتصادی با یکدیگر است.
او در توضیح شرایط تورمی ایران به چهار عامل مهم اشاره کرده است: کمبود گسترده کالا، کاهش دسترسی به ارز، افزایش شدید کسری بودجه دولت و رشد بالای حجم پول. به گفته او، وجود همزمان این عوامل میتواند اقتصاد را وارد مرحلهای بسیار دشوارتر از تورم معمول کند.
مشکل زمانی جدیتر میشود که افزایش قیمتها تنها به کالاهای مصرفی محدود نماند و به شکل مستمر قدرت خرید خانوارها را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، حتی افزایش اسمی دستمزد نیز الزاماً به معنای بهتر شدن وضعیت زندگی نیست؛ زیرا اگر سرعت افزایش قیمتها بیشتر از رشد درآمد باشد، درآمد واقعی خانوار همچنان کاهش پیدا میکند.
همین مسئله باعث شده هشدارهای اقتصادی نیلی برای بخشی از جامعه با تجربه روزمره مردم از گرانی و کاهش قدرت خرید پیوند بخورد.
بازار کار؛ حلقه فراموششده بحران
یکی دیگر از موضوعاتی که در تحلیلهای نیلی برجسته است، وضعیت بازار کار ایران است.
بر اساس آماری که او در یکی از سخنرانیهای خود مطرح کرده، طی یک دوره ۲۰ ساله، بخش قابل توجهی از جمعیت در سن کار نه وارد بازار کار شدهاند و نه شغل جدیدی متناسب با رشد جمعیت ایجاد شده است. او همچنین از افزایش جمعیت وابسته و خروج صدها هزار نفر از بازار کار سخن گفته است.
این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اقتصاد تنها با کنترل قیمتها اداره نمیشود. اگر جوانان نتوانند وارد بازار کار شوند یا شغل پایدار پیدا کنند، فشار اقتصادی میتواند به یک مسئله اجتماعی تبدیل شود.
نیلی پیشتر هشدار داده بود که خشم جوانان در ایران با عواملی مانند فقر، بیکاری، تبعیض، فساد و نبود چشمانداز روشن برای آینده ارتباط دارد. او جامعه ایران را در شرایطی توصیف کرده که در صورت ادامه مشکلات، امکان افزایش خشونت و ناآرامی اجتماعی وجود دارد.
چرا سرمایهگذاری دیگر کافی نیست؟
مسئله دیگری که در دیدگاههای نیلی تکرار میشود، ضعف سرمایهگذاری و کاهش بهرهوری است.
به اعتقاد او، رشد اقتصادی پایدار تنها با افزایش حجم سرمایهگذاری به دست نمیآید؛ بلکه کیفیت سرمایهگذاری، بهرهوری و میزان نااطمینانی در اقتصاد نیز اهمیت دارد.
در سالهایی که اقتصاد ایران رشد مناسبتری را تجربه کرد، رشد سرمایهگذاری و افزایش بهرهوری همزمان نقش مهمی داشتند. اما افزایش نااطمینانی میتواند سرمایهگذاران را محتاطتر کند و منابع را از فعالیتهای مولد دور کند.
در نتیجه، حتی اگر منابع مالی جدید وارد اقتصاد شود، بدون اصلاح ساختارها ممکن است اثر آن بر رشد اقتصادی محدود باقی بماند.
تورم شدید چه معنایی برای مردم دارد؟
تورم شدید فقط یک عدد اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند رفتار خانوارها و کسبوکارها را نیز تغییر دهد.
وقتی مردم انتظار افزایش مداوم قیمتها را داشته باشند، تصمیمگیری برای خرید، پسانداز، سرمایهگذاری و حتی انتخاب شغل دشوارتر میشود. کسبوکارها نیز در چنین فضایی نمیتوانند بهراحتی هزینههای آینده خود را پیشبینی کنند.
از سوی دیگر، افزایش فاصله میان درآمد و هزینههای زندگی میتواند فشار بیشتری بر طبقات متوسط و پایین جامعه وارد کند.
به همین دلیل، هشدار مسعود نیلی را باید در چارچوب مجموعهای از مشکلات اقتصادی بررسی کرد، نه صرفاً یک پیشبینی درباره نرخ تورم.
آیا ایران واقعاً به ابرتورم نزدیک شده است؟
اینجا یک نکته مهم وجود دارد.
گفتن اینکه اقتصاد ایران در «ایستگاه پیش از ابرتورم» قرار گرفته، به معنای آن نیست که وقوع ابرتورم قطعی است. خود نیلی نیز میان تورم بسیار بالا و ابرتورم تفاوت قائل شده و شرایط لازم برای ورود به مرحله ابرتورمی را مجموعهای از عوامل میداند.
بنابراین، نمیتوان از این اظهارات نتیجه گرفت که ایران حتماً وارد ابرتورم خواهد شد.
آنچه میتوان با اطمینان بیشتری گفت این است که هشدارهای او درباره افزایش فشارهای اقتصادی، ضعف رشد، بازار کار و تورم، تصویری از اقتصادی ارائه میدهد که با مشکلات ساختاری جدی مواجه است.
هشدار مسعود نیلی؛ مشکل فقط اقتصاد است؟
بخش مهمی از تحلیلهای جدید نیلی نشان میدهد که او مشکلات اقتصادی را جدا از فضای سیاسی و اجتماعی کشور نمیبیند.
او در ماههای اخیر تأکید کرده که ادامه حیات اقتصادی ایران به اصلاحات اساسی و شنیده شدن صدای بخشهای مختلف جامعه وابسته است. از نگاه او، تصمیمهای اقتصادی نمیتوانند بدون توجه به شرایط سیاسی و اجتماعی کشور نتیجه مطلوبی ایجاد کنند.
این نگاه، بحث را از تورم و قیمتها فراتر میبرد.
اگر کاهش قدرت خرید با بیکاری، ناامیدی، کاهش سرمایهگذاری و بیاعتمادی همراه شود، بحران اقتصادی میتواند به مسئلهای اجتماعی تبدیل شود؛ مسئلهای که حل آن دیگر تنها با ابزارهای پولی و مالی امکانپذیر نخواهد بود.
سال سخت ایران در راه است؟
پرسش اصلی این نیست که آیا اقتصاد ایران با مشکل مواجه است؛ بلکه این است که شدت این مشکلات در ماههای آینده به کجا خواهد رسید.
هشدارهای مسعود نیلی نشان میدهد که از نگاه او، اقتصاد ایران در نقطهای قرار گرفته که ادامه روندهای فعلی میتواند هزینههای بیشتری ایجاد کند. تورم شدید، ضعف بازار کار، کاهش سرمایهگذاری و نااطمینانی، مشکلاتی هستند که هرکدام بهتنهایی میتوانند رشد اقتصادی را محدود کنند.
مطالعه بيشتر : ۷ راز کاربردی ChatGPT؛ اینها را میدانستید؟
اما زمانی که این عوامل همزمان ظاهر شوند، فشار آنها بر جامعه میتواند چند برابر شود.
در نهایت، هشدار مسعود نیلی را نمیتوان صرفاً یک پیشبینی ترسناک درباره آینده دانست. این هشدارها بیشتر یک سؤال جدی را مطرح میکنند: آیا سیاستگذاران میتوانند پیش از آنکه مشکلات اقتصادی به بحران اجتماعی بزرگتری تبدیل شود، مسیر اقتصاد ایران را تغییر دهند؟
یا سال سختی که از آن صحبت میشود، تازه آغاز یک مرحله دشوارتر برای اقتصاد ایران خواهد بود؟
